Dòng Tên đã sản sinh ra một số bộ óc khoa học quan trọng nhất trong lịch sử. Dưới đây là ba người bạn nên biết.

D. R. Esparza của tạp chí Aleteia, trong bản tin ngày 04/09/2026, cho rằng: Quan niệm phổ biến về khoa học và tôn giáo thường như sau: Giáo hội đàn áp sự tìm tòi, khoa học giải phóng nó, và hai bên luôn căng thẳng kể từ đó. Lịch sử của Giáo hội cho thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều, và lịch sử của Dòng Tên đã bác bỏ nhiều quan niệm phản khoa học đó. Được thành lập vào năm 1540, Dòng Tên chỉ trong vài thập niên đã trở thành một trong những tổ chức khoa học quan trọng nhất trên thế giới — điều hành các đài quan sát, lập bản đồ bầu trời, cải cách lịch, phân loại các vì sao và liên lạc với mọi nhà khoa học lớn ở châu Âu. Ba nhân vật từ truyền thống đó xứng đáng được biết đến nhiều hơn.

Christopher Clavius, người đã tạo ra lịch cho bạn

Mỗi sáng khi bạn kiểm tra ngày trên điện thoại, bạn đang sử dụng một hệ thống được thiết kế phần lớn bởi một nhà toán học dòng Tên đến từ Bamberg. Christopher Clavius (1538–1612) là trưởng khoa toán học tại Collegio Romano ở Rome, được những người đương thời gọi là “Euclid của thế kỷ 16”, và được đánh giá cao đến nỗi ngay cả các đối thủ khoa học của ngài cũng thừa nhận rằng họ thà bị Clavius chỉ trích còn hơn là được bất cứ ai khác khen ngợi. Năm 1579, Đức Giáo Hoàng Gregory XIII đã giao cho ngài nhiệm vụ giám sát cuộc cải cách Lịch Julian — vốn đã tích lũy sai số 10 ngày qua nhiều thế kỷ, khiến ngày Lễ Phục Sinh và ngày Xuân phân bị lệch.

Clavius chủ trì ủy ban, nghiên cứu kỹ lưỡng các phép toán, chấp nhận các đề xuất của bác sĩ Aloysius Lilius với một số sửa đổi, và bảo vệ Lịch Gregorian sau đó trong hàng nghìn trang ấn phẩm nghiêm ngặt chống lại các cuộc tấn công từ các nhà thần học Tin lành và các nhà toán học đối thủ. Quy tắc mà ngài thiết lập — rằng những năm chia hết cho 100 chỉ là năm nhuận nếu cũng chia hết cho 400 — vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay, và sẽ không cần phải cải cách lịch thêm nữa trong hàng ngàn năm tới. Lịch mà bạn sử dụng hàng ngày, ở một mức độ đáng kể, là công trình của một linh mục Dòng Tên.

Clavius cũng đã làm một việc có tầm quan trọng lâu dài đối với thể chế: Ngài gần như một mình chịu trách nhiệm cho việc áp dụng một chương trình giảng dạy toán học nghiêm ngặt trong các trường Dòng Tên vào thời điểm mà toán học bị các triết gia coi thường như một môn học thứ yếu. Nền giáo dục toán học của cả một thế hệ các nhà khoa học châu Âu đã trải qua hệ thống mà ngài xây dựng. À, còn nữa, một miệng núi lửa trên Mặt Trăng được đặt theo tên ông.

Miệng núi lửa Clavius, được đặt theo tên Christopher Clavius, S.J. (1538-1612).NASA


Athanasius Kircher, người đàn ông cuối cùng biết mọi thứ

Athanasius Kircher (1602–1680) là một trong những nhân vật phi thường nhất trong lịch sử tư tưởng phương Tây — và là một trong những người khó phân loại nhất. Sinh ra ở Đức, ngài đã trốn khỏi Chiến tranh Ba mươi năm và định cư ở Rome, nơi ngài dành phần đời còn lại tại Collegio Romano, hoạt động, theo lời một nhà viết tiểu sử, như “một trung tâm trí thức duy nhất thu thập thông tin văn hóa và khoa học không chỉ từ các nguồn châu Âu mà còn từ mạng lưới rộng khắp của các nhà truyền giáo Dòng Tên”. Ngài đã xuất bản hơn 40 tác phẩm lớn về hầu hết mọi thứ: Ai Cập học, địa chất học, từ tính, âm nhạc, quang học, ngôn ngữ học, y học, tôn giáo so sánh, văn hóa Trung Quốc và Ai Cập, Con tàu Nô-ê, Tháp Ba-ben và cấu tạo bên trong trái đất.

Ngài được gọi là “người cuối cùng biết mọi thứ” - và cũng là “một người đầy những quan niệm sai lầm”, điều này cũng chính xác không kém. Những đóng góp khoa học của ngài phần lớn là thành công và thất bại: Ngài đã cố gắng giải mã chữ tượng hình Ai Cập và gần như mắc sai lầm; ngài đã xây dựng những lý thuyết phức tạp về lửa ngầm dưới lòng đất, sai về chi tiết nhưng lại chỉ ra một hướng đi hữu hiệu; ngài đề xuất lý thuyết mầm bệnh đã dự đoán trước Pasteur mà không cung cấp đủ bằng chứng. Nhưng ảnh hưởng của ngài đối với những người đến sau là vô cùng lớn. Leibniz đã đọc ngài. Huygens đã đọc ngài. Có lý lẽ cho rằng Newton cũng đã đọc ngài. Bằng cách đặt ra các câu hỏi, công bố dữ liệu từ mạng lưới truyền giáo Dòng Tên toàn cầu và tạo ra những mối liên hệ giữa các lĩnh vực mà các chuyên gia chưa từng nghĩ đến, Kircher đã tạo ra những điều kiện để những nhà tư tưởng nghiêm túc hơn có thể làm việc tốt hơn.

Khoảnh khắc nghiên cứu đích thân nổi tiếng nhất của ngài là việc ngài tự mình chui xuống miệng núi lửa Vesuvius ngay sau khi nó phun trào năm 1631 để đo đạc. Ngài đã sống sót. Và đúng vậy, cũng có một miệng núi lửa trên Mặt Trăng được đặt theo tên ngài.

Atanasius Kircher đã xuất bản hơn 40 tác phẩm lớn về hầu hết mọi thứ: Cornelis Bloemaert | Public domain


Angelo Secchi, cha đẻ của vật lý thiên văn

Đến giữa thế kỷ 19, thiên văn học là một ngành được định nghĩa bởi vị trí và chuyển động: kính viễn vọng lập bản đồ vị trí và hướng di chuyển của các thiên thể, nhưng lại ít nói về bản chất thực sự của chúng. Ví dụ, Angelo Secchi (1818–1878), một linh mục Dòng Tên người Ý và giám đốc đài thiên văn tại Trường Cao đẳng La Mã, đã thay đổi điều đó.

Secchi là một trong những nhà thiên văn học đầu tiên áp dụng kỹ thuật quang phổ mới — phân tích ánh sáng bị tách qua lăng kính thành các bước sóng thành phần — vào việc nghiên cứu có hệ thống các vì sao. Làm việc từ một đài thiên văn mà ngài đã xây dựng trên mái nhà thờ Sant'Ignazio ở Rome — ngay phía trên không gian nơi ngài và các đồng nghiệp Dòng Tên của mình cử hành Thánh lễ hàng ngày — ngài đã nghiên cứu và phân loại quang phổ của hơn 4,000 ngôi sao, đề xuất một hệ thống các loại sao dựa trên đặc điểm quang phổ của chúng, hệ thống này vẫn là phân loại tiêu chuẩn cho đến khi Đại học Harvard phát triển một phiên bản cải tiến vào đầu thế kỷ XX. Ngài được coi là một trong những người sáng lập ra vật lý thiên văn — nhánh của thiên văn học nghiên cứu về bản chất vật lý của các thiên thể chứ không chỉ đơn thuần là vị trí của chúng.

Ngài cũng có những đóng góp lớn cho vật lý mặt trời, từ trường Trái đất, khí tượng học và hải dương học. Năm 1870, khi nước Ý thống nhất và Rome sáp nhập vào Vương quốc Ý, Secchi từ chối chuyển lòng trung thành từ Đức Giáo Hoàng Pius IX sang Vua Victor Emmanuel II. Ngài đã đủ danh tiếng đến mức chính phủ Ý mới quyết định không ép buộc ngài – ngài vẫn giữ chức giám đốc đài thiên văn bằng cách đe dọa rời khỏi đất nước hoàn toàn và nhận một trong số những lời mời mà ngài đã nhận được ở những nơi khác tại châu Âu. Đài thiên văn được quốc hữu hóa sau khi ngài qua đời năm 1878, nhưng được khôi phục vào năm 1891 với tên gọi Đài thiên văn Vatican, và vẫn hoạt động cho đến ngày nay. Một cặp đài quan sát mặt trời đặt trên quỹ đạo không gian hiện đang hoạt động – tàu vũ trụ STEREO – mang theo một gói thiết bị mang tên SECCHI để vinh danh ngài.

Ba linh mục, ba thế kỷ, ba lĩnh vực. Một cuốn lịch, một ngọn núi lửa, một bản đồ sao. Câu chuyện về khoa học của dòng Tên rất đáng để tìm hiểu — một phần vì nó làm phức tạp thêm một câu chuyện vốn quá đơn giản để có thể hữu ích, và một phần vì Clavius, Kircher và Secchi đơn giản là những con người phi thường mà công trình của họ đã thay đổi những gì người đương thời biết về thế giới.