Chương 21: Giáo Hội Công Giáo KHÔI PHỤC ĐÀ SỐNG TINH THẦN



Lịch sử Giáo Hội Công Giáo từ thuở ban đầu đã trải qua nhiều cuộc khủng hoảng kinh hoàng: sự bách hại của Đế quốc Rô-ma, sự trỗi dậy của phái A-ri-ô, các cuộc xâm lược của người man rợ, cuộc đấu tranh về quyền bổ nhiệm giáo sĩ, cuộc Ly giáo phương Đông, cuộc Đại Ly giáo. Nhưng sẽ không quá lời khi nói rằng cuộc nổi dậy của Luther là tàn phá khủng khiếp nhất trong tất cả. Chưa bao giờ có sự bỏ rơi bàn thờ lan rộng và đột ngột đến vậy, và chưa bao giờ có nhiều linh mục và nữ tu rời bỏ tu viện của mình, gần như chỉ sau một đêm. Khi tất cả kết thúc, một nửa châu Âu đã không còn phục tùng Rô-ma, và sự thống nhất của Kitô giáo chỉ còn là một ký ức phai nhạt.

Tuy nhiên, đối với người Công Giáo, vẫn có một mặt tươi sáng hơn. Một sự đổi mới nội tâm và tinh thần đã diễn ra trong Giáo Hội Công Giáo trong thế kỷ XVI, khiến Giáo hội một lần nữa trở thành một gia đình tinh thần sống động và vững mạnh—xứng đáng với một Grê-go-ri-ô VII hay một In-nô-cen-tê III. Như chúng ta đã thấy, có nhiều bằng chứng cho thấy cuộc cải cách tâm linh và nội tâm này đã có trước thời Luther và do đó không thể được giải thích đơn thuần là một phản ứng tự vệ hay Phản Cải cách. Mặt khác, không thể phủ nhận rằng cuộc Cải cách Luther đã làm tăng thêm cảm giác cấp bách—thúc đẩy nỗ lực của Giáo Hội Công Giáo hướng tới một đời sống tâm linh sâu sắc hơn.

Nguồn gốc của sự đổi mới này có thể được truy tìm từ một số sáng kiến được thực hiện ở Ý và Tây Ban Nha. Chúng ta đã đề cập đến cuộc cải cách ở Tây Ban Nha tập trung quanh Ximenes thành Cisneros. Điểm khởi đầu thường được chấp nhận ở Ý là việc thành lập Dòng Nguyện đường Tình Yêu Thần Linh [Oratory of Divine Love] ở Genoa vào năm 1497; nó được dành riêng cho việc đổi mới tâm linh bản thân thông qua việc thực hành các nghi lễ tôn giáo thường xuyên và các việc làm bác ái. Thành viên của nó gồm một nửa là giáo dân và một nửa là giáo sĩ. Các nhóm tương tự nhanh chóng lan rộng khắp nước Ý, và khoảng năm 1514, một nhóm thậm chí đã bén rễ trong Giáo triều Rô-ma. Mặc dù chủ yếu là một tổ chức giáo dân, nhưng nó bao gồm một số giám mục xuất sắc thời bấy giờ và trong số những người lãnh đạo có một người Venice, Gaspar Contarini, người được gọi là “trái tim và linh hồn” của phong trào cải cách trong Giáo triều. (88)

Một nhánh trực tiếp của Dòng Nguyện đường là một loại dòng tu mới, Dòng Theatines, được thành lập bởi các thành viên của chi nhánh Rô-ma của Dòng Nguyện Đường, Gaetano de Thiene (mất năm 1547) và Gian Carafa (mất năm 1559), sau này là Đức Giáo Hoàng Phao-lô IV. Họ tin rằng cuộc cải cách phải bắt đầu từ hàng giáo sĩ giáo xứ, và vì vậy mục tiêu của họ là tổ chức các linh mục triều thành các cộng đồng dựa trên việc tuân thủ chung về nghèo khó, khiết tịnh và vâng phục, đồng thời nâng cao trình độ tâm linh của giáo sĩ. Dòng tu này trở thành một chủng viện của giám mục, một biểu tượng của sự khắc khổ, và một động lực liên tục cho cuộc cải cách hàng giáo sĩ Ý.

Ý tưởng này nhanh chóng lan rộng, và một số dòng tu tương tự đã ra đời—dòng Somaschi, được thành lập năm 1532 bởi Jerome Aemiliani và đặt trụ sở tại Venice; dòng Barnabites năm 1530; và thành công nhất trong số đó là dòng Tên, bắt đầu như một nhóm nhỏ người được Thánh I-nha-xi-ô thành Loyola tuyển mộ tại Paris năm 1534. Không lâu sau, họ chuyển đến Ý và Rô-ma, nơi họ nhận được sự chấp thuận của Đức Giáo Hoàng năm 1540. Một dấu hiệu khác của các lực lượng đổi mới đang hoạt động trong Giáo hội ở Ý là dòng Capuchin, được thành lập năm 1528 như một nhánh của dòng Phan-xi-cô; họ muốn khôi phục dòng Phan-xi-cô về những lý tưởng ban đầu. Họ sinh sôi nảy nở nhanh chóng và chẳng mấy chốc trở thành hình ảnh quen thuộc với trang phục thô ráp và chiếc mũ trùm đầu vuông lớn. Họ cạnh tranh với dòng Tên về số lượng và ảnh hưởng đến tiến trình Cải cách Công Giáo.

Một ảnh hưởng lớn khác đến sự phục hưng tâm linh của Giáo hội Ý là Gian Matteo Giberti, một thành viên của Dòng Nguyện đường Tình yêu Thần Linh và là giám mục của Verona từ năm 1524 đến năm 1543. Cuộc tàn phá khủng khiếp thành Rô-ma năm 1527 bởi quân Đức xâm lược dường như là một lời cảnh báo thần thiêng đối với ngài, và ngài đã dấn thân vào công việc cải cách mục vụ trong giáo phận Verona của mình, điều mà cho đến thời điểm này ngài đã bỏ bê. Trong thời đại mà các giám mục vắng mặt tràn lan, Giberti đã cho thấy sự khác biệt mà một giám mục thường trú năng động có thể tạo ra cho đời sống của Giáo hội. Thực hiện một loạt các chuyến thăm viếng không ngừng nghỉ, ngài không bỏ sót bất cứ khía cạnh nào của đời sống Giáo hội: Phụng vụ, công việc giáo xứ, giảng thuyết, các cộng đồng đan viện, hoạt động tông đồ xã hội—tất cả đều là đối tượng của các sắc lệnh cải cách khôn ngoan của ngài. Nhiều sắc lệnh trong số đó sau này đã được đưa vào luật chung của Công đồng Trent. Điều quan trọng hơn cả đạo luật của Giberti là tấm gương ngài đã nêu ra—cho các giám mục đương thời thấy được những gì có thể đạt được bởi một giám mục toàn thời gian cư trú tại giáo phận của mình và hoàn toàn tập trung vào cải cách.

Nhưng những vấn đề mà Giáo hội phải đối diện—sự nhầm lẫn về giáo lý, lạm dụng tài chính, sự thiếu hiểu biết lan rộng và sự đổ vỡ về tổ chức—đã quá lớn để có thể giải quyết chỉ ở cấp địa phương. Và một trong những bi kịch lớn của lịch sử Cải cách là phải mất quá nhiều thời gian để triệu tập một công đồng chung của Giáo hội. Phải mất không dưới 28 năm sau khi Luther lần đầu tiên cất tiếng kêu gọi! Vô số trở ngại đã cản đường: nỗi lo sợ của Giáo hoàng về sự hồi sinh của chủ nghĩa công đồng, sự phản đối từ các thành viên chống cải cách trong Giáo triều, sự thù địch của các hoàng tử Đức, và sự cạnh tranh chính trị giữa Pháp và Tây Ban Nha. Điều đáng ghi nhận to lớn đối với Đức Giáo Hoàng Phao-lô III (mất năm 1549) là ngài đã vượt qua tất cả bằng sự kiên trì bền bỉ và cuối cùng triệu tập công đồng khai mạc vào ngày 13 tháng 12 năm 1545, tại thành phố Trent ở miền bắc nước Ý, với sự tham dự của khoảng 30 giám mục.

Giáo hoàng Phao-lô III Farnese (1534–49). Titian (1488–1576). Bảo tàng Quốc gia Capodimonte, Naples. © Scala/Art Resource, New York.


Công đồng mất 18 năm để hoàn thành công việc của mình, từ năm 1545 đến năm 1563, mặc dù trên thực tế chỉ họp trong hơn ba năm trong số đó. Phiên họp đầu tiên kết thúc vào năm 1547, khi Charles V quay trở lại chính sách tìm kiếm sự thống nhất thông qua đối thoại giữa người Công Giáo và người Thệ Phản với hy vọng tìm được một thỏa hiệp chấp nhận được. Khoảng thời gian dài mười năm giữa phiên họp thứ hai (1551–52) và phiên họp thứ ba (1562–63) là do nhiều nguyên nhân: Một thế hệ lãnh đạo chính trị mới xuất hiện, ít quan tâm đến các vấn đề tôn giáo hơn, trong khi Đức Giáo Hoàng Phao-lô IV, một vị Giáo hoàng năng động, có tư tưởng cải cách, trị vì từ năm 1555 đến năm 1559, lại thích hành động trực tiếp của Giáo hoàng hơn là một công đồng. Nhưng người kế nhiệm ngài, Đức Pi-ô IV (mất năm 1565), đã quay trở lại chính sách của Giáo hoàng trước đó, và nhờ nhiều nỗ lực ngoại giao và sự kiên trì, cuối cùng đã thành công trong việc triệu tập lại Công đồng cho phiên họp thứ ba và cũng là phiên họp cuối cùng.

Công đồng đã giải quyết các vấn đề về sự nhầm lẫn giáo lý và sự đổ vỡ về tổ chức. Trong một loạt các sắc lệnh quan trọng—đáp lại những lời phủ nhận vang dội của Luther bằng những lời khẳng định mạnh mẽ—Công đồng đã vạch ra một ranh giới rõ ràng giữa giáo lý Công Giáo và giáo lý Thệ Phản. Kinh Thánh và truyền thống đều được tuyên bố là cần thiết để xác định đức tin của Giáo hội. Về vấn đề công chính hóa, mà Luther coi là chìa khóa của toàn bộ cuộc tranh luận, Công đồng Trent đã từ chối mọi sự thỏa hiệp. Các giám mục phủ nhận sự hư hoại hoàn toàn của con người bởi tội nguyên tổ và khẳng định rằng sự công chính hóa của chúng ta không chỉ được hiện thực hóa bởi đức tin mà còn bởi niềm hy vọng và lòng bác ái. Hơn nữa, lòng bác ái phải được thể hiện qua những việc làm lành được thực hiện bởi sự hợp tác giữa ý chí con người với ân sủng của Thiên Chúa. Chống lại Luther, họ cũng khẳng định các tín điều về tính thành sự thiêng liêng của bảy bí tích, bản chất phẩm trật của Giáo hội, việc Thiên Chúa thiết lập chức linh mục, giáo lý truyền thống về sự biến đổi bản thể, và tính chất hy sinh của Thánh lễ.

Các định nghĩa giáo lý mà họ đưa ra khá hẹp. Không phải tất cả người Công Giáo đều đồng ý với chúng, nhưng không còn nghi ngờ gì về giới hạn của tính chính thống trong các vấn đề quan trọng. Xu hướng chung tại công đồng là cực kỳ bảo thủ; những người theo chủ nghĩa tự do không được lắng nghe nhiều. Do đó, khi yêu cầu thành lập các chủng viện để đào tạo linh mục trong tương lai, các giám mục đã đảm bảo rằng việc đào tạo sẽ mang tính truyền thống cao, và họ ít chú ý đến những tiến bộ trong nghiên cứu Kinh Thánh do các nhà duy nhân bản đạt được.

Công đồng Trent (1545–63). Tác giả vô danh, Trường phái Ý, thế kỷ XVI. Bảo tàng Louvre, Paris. © Réunion des Musées Nationaux/Art Resource, New York.


Tương tự như vậy, họ tái khẳng định truyền thống về cấu trúc của Giáo hội. Biện pháp quan trọng nhất của họ, không nghi ngờ gì nữa, là thừa nhận quyền tối cao của Giáo hoàng và do đó dẹp bỏ bóng ma của Công đồng Constance. Và bằng cách đệ trình các sắc lệnh của mình lên Giáo hoàng để phê chuẩn và giao cho ngài nhiệm vụ thực hiện công việc còn dang dở, họ càng củng cố thêm quyền lực của Giáo hoàng đối với Giáo hội. Dưới sự chuyên quyền của Giáo hoàng, họ đặt ra những giám mục chuyên quyền bằng cách trao cho giám mục quyền kiểm soát tuyệt đối đối với giáo phận của mình. Và họ không dành chỗ cho sự tham gia của giáo dân trong việc quản lý Giáo hội. Tóm lại, họ đã để lại cho người Công Giáo hiện đại một cấu trúc tập trung, độc đoán cao độ, về cơ bản vẫn mang tính chất thời Trung cổ.

Đối với đời sống thường nhật của Giáo hội, có lẽ không có điều gì mà Công đồng Trent làm quan trọng hơn việc cải cách Thánh Lễ. Nhu cầu cải cách là điều hiển nhiên. Thánh Lễ thời Trung cổ đã trở thành một màn trình diễn mang tính sân khấu, các tín hữu đã đánh mất cảm giác tham gia vốn là cốt lõi của phụng vụ cổ xưa. Hơn nữa, do việc sao chép sách phụng vụ bằng tay và các yếu tố khác, rất nhiều biến thể địa phương đã len lỏi vào, một số trong đó là những nghi lễ kỳ lạ, làm mất đi vẻ trang nghiêm; và bên cạnh đó, có những vị chủ tế chiều theo những thói quen lập dị của riêng mình, gây thích thú và đôi khi là tai tiếng cho các tín hữu. "Một khu rừng rối rắm" là cách mà học giả dòng Tên Joseph Jungmann mô tả tình trạng của Thánh Lễ vào cuối thời Trung cổ. Cũng có khá nhiều nạn mua thần bán thánh (các linh mục chào mời Thánh Lễ) và mê tín dị đoan (các Thánh Lễ phải được cử hành với mười hai ngọn nến hoặc bảy ngọn nến hoặc bất cứ điều gì để đảm bảo những lợi ích đã hứa). Những người Thệ Phản đã kịch liệt lên án những sự lạm dụng đó.

Ủy ban do Công đồng Trent thành lập để cải cách Thánh Lễ đã làm việc khá nhanh chóng, và vào năm 1570, họ đã ban hành Sách Lễ Rôma (Missale Romanum), có hiệu lực ràng buộc đối với Giáo hội hoàn cầu và hầu như không thay đổi cho đến những năm 1960. Sự ra đời của nó đánh dấu một kỷ nguyên mới trong lịch sử Thánh Lễ: Thay vì Thánh Lễ ẩn dụ [allegorical], giờ đây sẽ là Thánh Lễ có quy tắc [rubrical] – linh mục có nghĩa vụ, dưới hình phạt tội trọng, phải tuân thủ những quy định chi tiết nhất của nó. Ở đây, một lần nữa, chính sự bảo thủ cực đoan của công đồng đã gây ấn tượng mạnh. Ít nhất cũng có thể hình dung rằng họ có thể đã có một cách tiếp cận sáng tạo. Ví dụ, họ có thể đã giới thiệu ngôn ngữ bản địa, điều mà những người Thệ Phản đã làm rất thành công. Nhưng thay vào đó, họ hành động một cách phòng thủ và bảo vệ. Một lý do cho điều này là trong bầu không khí tranh luận gay gắt của thời đại, họ không thể thừa nhận rằng những người Thệ Phản có thể đúng về bất cứ điều gì. Điều này sẽ làm suy yếu việc Giáo hội Rô-ma đòi thẩm quyền thần thiêng. Một lý do khác là kiến thức lịch sử vẫn còn sơ khai. Các học giả vẫn chưa khám phá ra lịch sử phức tạp của sự tiến hóa phụng vụ và sự hình thành chậm chạp của các hệ thống phụng vụ chính. Quan điểm phổ biến vào thời điểm đó tin rằng Thánh Phê-rô đã thiết lập cách thức cử hành Thánh lễ của Công Giáo.

Thánh lễ Công đồng Trent đã vô cùng hiệu quả trong việc đảm bảo một biểu hiện tôn giáo thống nhất cho người Công Giáo trên toàn thế giới. Và như một công cụ sư phạm để thấm nhuần ý thức truyền thống Công Giáo và nhấn mạnh sự rõ ràng, ổn định và phổ quát của giáo lý Công Giáo, nó thật tuyệt vời. Nhưng về mặt tiêu cực, nó đã góp phần tạo ra huyền thoại về Thánh lễ bất biến, dấu hiệu và bằng chứng về sự bất biến của Giáo hội Rô-ma (một huyền thoại mà sự sụp đổ của nó gần đây đã gây ra nhiều nhầm lẫn). Và trên hết, nó đã thất bại hoàn toàn trong việc khôi phục cho người dân cảm giác tham gia—buộc họ phải chạy theo vô số các hình thức sùng kính ngoài phụng vụ để thỏa mãn nhu cầu cảm thấy được tham gia vào việc thờ phượng của Giáo hội.

Mặc dù có những hạn chế đáng kể, Công đồng Trent chắc chắn là sự kiện then chốt của cuộc Cải cách Công Giáo. Nó phản ánh một cách mạnh mẽ năng lực tinh thần sống động một lần nữa đang lan tỏa trong Giáo hội; nó định nghĩa các giáo lý chủ chốt của Giáo hội; và nó đặt toàn thể Giáo hội trên con đường cải cách. Tất cả những điều này giờ đây chúng ta có thể thấy rõ khi nhìn lại. Nhưng vào thời điểm đó, bất cứ người bi quan nào quen thuộc với lịch sử của các công đồng cải cách trước đó có thể đã tự hỏi liệu tất cả những sắc lệnh đó có thể chỉ là những văn bản chết hay không.

Nhưng những người bi quan đã sai đối với việc thay đổi. Một trong những lý do chính cho điều này là các vị Giáo hoàng Rô-ma, những người may mắn thay cho tương lai của Giáo hội đã thành tâm thực hiện các cuộc cải cách do Công đồng Trent đề ra.

Nếu không có sự lãnh đạo năng động của họ, sự nghiệp cải cách chắc chắn sẽ chỉ là một khát vọng hão huyền.

Vị Giáo hoàng cải cách đầu tiên và vĩ đại nhất là Đức Pi-ô V (mất năm 1572), trước đây nổi tiếng là một người thẩm vấn không khoan nhượng; ngài đã đặt ra một tiêu chuẩn đạo Đức Giáo Hoàng cao đến nỗi nó chưa bao giờ bị suy thoái nghiêm trọng nào nữa. Là một người khổ hạnh, chịu nhiều áp lực và yêu thích cầu nguyện hơn bất cứ điều gì khác, ngài đã biến Vatican – bằng những biện pháp nghiêm ngặt và tấm gương của mình – thành một loại đan viện. Dốc hết sức mình vào công cuộc cải cách với nghị lực không mệt mỏi, ngài đã xuất bản Sách Giáo lý của Công đồng Trent, một bản tóm tắt rõ ràng, súc tích về tín ngưỡng và thực hành của Công Giáo, và cả cuốn Missale Romanum, hay Sách Lễ Rôma được cải cách, đã đề cập trước đó, cuốn sách áp đặt một nghi thức phụng vụ thống nhất cho toàn thế giới Công Giáo. Nhưng có lẽ đóng góp quan trọng nhất của ngài là việc thanh lọc bộ máy quan liêu lâu đời của giáo triều, với chính sách khét tiếng là bán chức vụ cho người trả giá cao nhất. Chỉ một người có ý chí kiên cường như ngài mới dám đảm nhận công việc như vậy, và ngài đã thành công nhờ vào quyết tâm phi thường.

Những người kế nhiệm ngài tiếp tục kiên định với công cuộc cải cách. Đức Grê-go-ri-ô XIII (mất năm 1585), người đã ghi dấu ấn lâu dài trong lịch sử bằng cuộc cải cách lịch (1582), không phải là một người khổ hạnh như Đức Pi-ô. Nhưng với sự trợ giúp của Thánh Charles Borromeo, Đức Grê-go-ri-ô đã giữ cho chính quyền của mình tập trung vào các mục tiêu cải cách. Để đảm bảo việc thực thi nghiêm ngặt nhất các sắc lệnh của Công đồng Trent, ngài đã bổ nhiệm một ủy ban gồm bốn vị Hồng Y cải cách nhiệt thành nhất. Người kế nhiệm ngài, Đức Six-tô V (mất năm 1590), là hiện thân của năng lực. Được bầu chọn ở tuổi sáu mươi lăm, ngài là một người đàn ông không mấy đẹp trai, với khuôn mặt bị chi phối bởi chiếc mũi to và nặng trĩu treo trên bộ râu màu hạt dẻ sẫm điểm bạc; cặp lông mày cong và dày bất thường của ngài bao quanh đôi mắt nhỏ với ánh nhìn sắc bén đến nỗi chỉ cần một cái nhìn từ ngài cũng đủ để đảm bảo sự tuân phục. Cột đá obelisk cao vút mà ngài dựng lên ở Quảng trường Thánh Phê-rô vẫn nhắc nhở chúng ta về các chương trình cải tạo đô thị đầy trí tưởng tượng và vĩ đại mà ngài đã khởi xướng. Ngài là một người có những ý tưởng lớn, mặc dù một số trong số đó—như kế hoạch chinh phục Ai Cập của ngài —thì quá tham vọng không thể thực hiện. Ngài cho thấy tính nghiêm khắc trong tính cách của mình bằng những biện pháp tàn nhẫn đối với bọn cướp hoành hành ở Lãnh thổ Giáo hoàng. Một báo cáo từ Rô-ma năm 1585 cho biết có nhiều đầu của bọn cướp bị trưng bày trên cầu Thánh Angelo hơn số dưa hấu bán ở chợ. Mặt khác, ngài lại ít nghiêm khắc hơn trong việc xử lý các tội ác chống lại đức tin. Chỉ có năm người bị hành quyết vì lý do này dưới thời Đức Six-tô, ba trong số đó là linh mục bị thiêu sống trong một buổi hành hình tôn giáo năm 1587. Mặc dù sa vào một số chính sách tài chính không phù hợp của thời xưa, ngài vẫn tiếp tục công việc cải cách—chỉ bổ nhiệm những người có phẩm chất xuất sắc vào chức vụ Hồng Y. Ngài để lại dấu ấn lâu dài trong việc quản lý Giáo hội bằng việc tổ chức lại Giáo triều, mang lại cho Giáo triều cấu trúc tập trung và thống nhất cơ bản được nó duy trì trong suốt lịch sử hiện đại.

Thánh Charles Borromeo. Orazio Borgianni (1578–1616). San Carlo alle Quattro Fontane, Rome. © Scala/Art Resource, New York.


Sau cái chết của Đức Six-tô, rõ ràng là các Giáo hoàng một lần nữa nắm chắc quyền điều hành Giáo hội. Mặc dù lãnh địa của các ngài không còn là toàn bộ Tây Âu như thời Trung cổ, nhưng một lần nữa các ngài lại có ảnh hưởng đối với Giáo hội, điều mà các ngài chưa từng có kể từ cuộc Đại Ly giáo.

Một trong những công cụ mạnh mẽ nhất được các Giáo hoàng sử dụng trong cuộc tái chinh phục Công Giáo là Tòa án Dị giáo. Là một sáng tạo của ngôi vị giáo hoàng thời Trung cổ, nó đã gần như bị bỏ quên – ngoại trừ Tây Ban Nha – cho đến khi được Đức Giáo Hoàng Phao-lô III tái lập vào năm 1542. Tòa án Dị giáo Rô-ma này, được bổ sung bởi Thánh Bộ Thư mục [Index] (thành lập năm 1571 và định kỳ ban hành danh sách các cuốn sách bị lên án), đã chứng tỏ rất hiệu quả trong việc đàn áp dị giáo ở Ý và Tây Ban Nha. Không ai, dù giữ chức vụ cao đến đâu, có thể thoát khỏi tầm ảnh hưởng đáng sợ của nó. Tổng giám mục Carranza (mất năm 1576), người đứng đầu giáo phận Toledo, đã bị bắt và giam giữ mười bảy năm trong nhà tù của giáo phận chỉ vì nghi ngờ dị giáo. Sự bất dung thứ và đàn áp, chúng ta có thể nói thêm, không chỉ giới hạn ở người Công Giáo; người Thệ Phản cũng sử dụng những phương pháp cưỡng chế tương tự đối với những người bất đồng chính kiến.

Bên Cạnh Ngôii Vị Giáo Hoàng Được Tái Sinh, một định chế khác đã chứng tỏ tầm quan trọng đặc biệt trong sự thành công của cuộc cải cách Công Giáo: dòng Tên. Trên thực tế, không một người Công Giáo nào làm được nhiều hơn người sáng lập, Thánh I-nha-xi-ô thành Loyola, để bù đắp cho sự tàn phá do Luther gây ra. Tất nhiên, vị cựu binh sĩ nhỏ bé này không thể lường trước được điều này khi ngài tập hợp một nhóm nhỏ người xung quanh mình ở Paris và thuyết phục họ cùng ngài đến một nhà thờ nhỏ trên đồi Montmartre năm 1534 để thề nguyện giữ trinh tiết, vâng phục, nghèo khó và hành hương đến Giê-ru-sa-lem. Loyola đã tạo ra một lực lượng giúp biến đổi Giáo Hội Công Giáo và định hình phần lớn lịch sử của Giáo hội trong bốn thế kỷ tiếp theo. Ngài là một tâm hồn say đắm Thiên Chúa, một nhà huyền nhiệm với tài năng độc đáo trong việc truyền đạt tình yêu của mình dành cho Thiên Chúa. Những Bài Linh Thao của ngài – thành quả của kinh nghiệm tôn giáo – đã trở thành công cụ chính trong việc đào tạo đời sống tâm linh của dòng tu và nhiều lần chứng minh sức mạnh đáng kinh ngạc trong việc thay đổi con người. Hiệu quả của cuốn sách nhỏ kỳ diệu này là nhờ vào cách thức phi thường mà Thánh I-nha-xi-ô đã kết hợp – bằng một bản năng kỳ lạ – sự khôn ngoan tâm linh tích lũy của quá khứ với những bài học trực tiếp mà ngài rút ra từ những kinh nghiệm khác thường của chính mình. Nó đã ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ phong trào Cải cách Công Giáo bằng việc nhấn mạnh sự cần thiết của một đời sống nội tâm sâu sắc trong cầu nguyện như là nguồn gốc của sứ mệnh tông đồ và mọi hành động hiệu quả trong Giáo hội. Và khi được các tu sĩ Dòng Tên sử dụng, đặc biệt là trong các khóa tĩnh tâm, nó đã chứng tỏ khả năng áp dụng cho con người ở mọi bình diện của nhu cầu tâm linh.

Thánh I-nha-xi-ô thành Loyola nhận sắc lệnh của Giáo hoàng Phaolô III ban phép thành lập Dòng Tên. Juan de Valdés Leal (1622–90). Bảo tàng Mỹ thuật, Seville. © Scala/Art Resource, New York.


Dòng Tên cam kết phụng sự Thiên Chúa bằng cách phục vụ Giáo hoàng và Giáo hội trong bất cứ cương vị nào cần thiết. Họ linh hoạt và thậm chí mang tính cách mạng trong cách họ thay đổi và thậm chí loại bỏ các thực hành tôn giáo truyền thống. Ví dụ, việc cầu nguyện chung hàng ngày theo một lịch trình cố định đã bị bãi bỏ - một động thái gây sốc cho những người đương thời. Trên thực tế, họ xem xét lại mọi thứ truyền thống, chỉ giữ lại những gì thúc đẩy mục tiêu mục vụ và nhiệm vụ chính của họ: rao giảng, tĩnh tâm, giảng dạy và cử hành các bí tích.

Sự phát triển của dòng tu thật đáng kinh ngạc. Vào thời điểm Thánh I-nha-xi-ô qua đời năm 1556, dòng tu có khoảng 936 thành viên và đã bén rễ ở hầu hết các quốc gia Công Giáo ở châu Âu. Các thành viên của dòng tu đã nổi bật trong mọi hình thức hoạt động tông đồ của Giáo hội và giành được danh tiếng là những nhà thuyết giáo, nhà xây dựng, giáo viên, nhà văn, người sáng lập trường đại học, mục tử và cha giải tội. Nhiều người trong số họ đã mang Tin Mừng ra nước ngoài với tư cách là những nhà truyền giáo. Nói chung, họ tham gia vào một loạt hoạt động mà không một dòng tu nào khác có thể sánh kịp. Kết quả đạt được đặc biệt ấn tượng. Phong trào Cải cách Công Giáo ở Đức và Trung Âu, nơi toàn bộ các vùng – bao gồm cả Ba Lan – được đưa trở lại sự phục tùng Rô-ma, đã gây ảnh hưởng sâu rộng.

Bên cạnh chính Thánh I-nha-xi-ô, không một tu sĩ Dòng Tên nào có ảnh hưởng lớn hơn Thánh Phê-rô Ca-ni-si-ô (mất năm 1597) – được gọi là tông đồ thứ hai của Đức – một linh mục tham gia vào nhiều hoạt động tôn giáo khác nhau với thành công phi thường. Mặc dù khối lượng và tính chất đa dạng của công việc đã ảnh hưởng gần như hỗn loạn đến cuộc sống hàng ngày của ngài, nhưng ngài vẫn giữ được bản chất là một người cầu nguyện. Ngài là một nhà thuyết giáo, nhà tổ chức và cha giải tội vô cùng hiệu quả, nhưng món quà lớn nhất của ngài dành cho phong trào Cải cách Công Giáo ở Đức là cuốn Giáo lý – một tuyển tập các bài giáo lý Công Giáo mà ngài xuất bản dưới nhiều hình thức khác nhau để phù hợp với các độ tuổi và trình độ học vấn khác nhau. Tác phẩm này đã được tái bản hơn 130 lần và phổ biến đến mức, như Lortz nói, Công Giáo ở Đức từ đó về sau không thể hình dung được nếu thiếu nó. (89) Chúng ta có thể nói thêm rằng, từ quan điểm ngày nay, nó có một số điểm không thuận lợi so với Giáo lý Rô-ma của Đức Pi-ô V, vốn có cách tiếp cận tích cực hơn và mang tính đại kết hơn: tác phẩm của Đức Pi-ô chủ yếu nhằm mục đích đổi mới đời sống nội tại của Giáo hội và trình bày thông điệp Ki-tô giáo một cách tích cực và toàn diện hơn. Mặt khác, giáo lý của Thánh Ca-ni-si-ô cho thấy tinh thần đại kết trước đó đã bị lu mờ bởi sự nhấn mạnh ngày càng tăng vào tranh luận.

Thánh Ca-ni-si-ô cũng chịu trách nhiệm chính trong việc thành lập các trường cao đẳng ở Augsburg, Munich và Innsbruck. Công việc giáo dục này, trên thực tế, là một trong những phương tiện chính được các cha sử dụng trong nỗ lực thúc đẩy sự đổi mới Công Giáo. Ở đây, họ lại có ảnh hưởng lớn đến một điều hoàn toàn mới trong lịch sử Giáo hội—việc thành lập các dòng tu được tổ chức chỉ để tiếp tục giảng dạy như một công việc bác ái Ki-tô giáo. Bên cạnh Giáo hoàng và dòng Tên, một tác nhân quan trọng khác trong sự thành công của cuộc Cải cách Công Giáo là các giám mục. Công đồng Trent coi việc cải cách các giám mục là chìa khóa cho việc cải cách phần còn lại của Giáo hội. Họ được lệnh phải cư trú trong giáo phận của mình và không được rời đi nếu không có sự cho phép; họ phải giảng giải thường xuyên, thăm viếng giáo xứ, tổ chức các hội nghị thường niên, xây dựng chủng viện, chỉ phong chức linh mục cho những người đã được kiểm tra nghiêm ngặt, bài trừ nạn chung sống bất hợp pháp trong giới linh mục, giám sát kỷ luật của các tu viện và nhà dòng, và nêu gương tốt trong trang phục, lòng bác ái và sự khiêm nhường của chính mình. Thẩm quyền của các ngài được tăng cường để cho phép các ngài xử lý hiệu quả các hành vi lạm dụng.

Đó là một lý tưởng cao cả nhưng không phải là bất khả thi, và chẳng bao lâu sau đã có nhiều giám mục đáp ứng được các tiêu chuẩn được đặt ra tại công đồng Trent. Thánh Charles Borromeo của Milan, người nổi tiếng với lối sống khổ hạnh nghiêm khắc, chắc chắn là tấm gương quan trọng nhất về hàng giám mục được cải cách này. Từ năm 1565 đến năm 1584, ngài cai quản giáo phận Milan, bao gồm hơn nửa triệu tín đồ, nơi ngài tuân thủ nghiêm ngặt các điều khoản của Công đồng Trent. Luật cải cách mà ngài công bố trong nhiều thượng hội đồng đã được các giám mục trên khắp thế giới Công Giáo sao chép. Thông qua ảnh hưởng của ngài và những người khác, như Thánh Thomas Villanuova (mất năm 1555), tinh thần của Công đồng Trent dần dần thấm nhuần toàn bộ hàng giám mục Công Giáo và tạo nên một diện mạo đặc trưng cho toàn bộ Giáo hội. Từ đó trở đi, một giáo phận Công Giáo được điều hành theo kiểu quân sự. Việc Công đồng Trent củng cố thẩm quyền giám mục cho phép giám mục nhanh chóng dập tắt mọi thách thức đối với nền chính thống hoặc sự thống nhất.

Cùng với cuộc Cải cách của Công đồng Trent, một loại hình tâm linh Công Giáo mới xuất hiện và trở thành chuẩn mực trong những thế kỷ tiếp theo. Sắc lệnh Công đồng Trent về công chính hóa nhấn mạnh tầm quan trọng của việc làm tốt lành – tạo ảnh hưởng quyết định đến hướng đi của loại hình tâm linh này trong thời hiện đại. Điều đó có nghĩa là người Công Giáo sẽ quan niệm sự hoàn thiện về mặt tâm linh bao gồm mức độ hoạt động bản thân cao—kết hợp giữa việc tích cực nỗ lực tự chủ, trau dồi nhân đức và nhiệt thành thực hiện các việc lành bác ái và thương xót. Đồng thời, sắc lệnh cũng khuyến khích hình thức tâm nguyện [mental prayer], vốn đã được trau dồi rất cao vào thế kỷ thứ mười lăm. Dưới ảnh hưởng của các bậc thầy như Loyola, Scupoli, Francis de Sales, Vincent de Paul và de Bérulle, điều này đã phát triển thành hành động tiêu biểu nhất của đời sống tâm linh cải cách Công Giáo. Một khoa học về suy niệm đã ra đời, trở thành một trong những công cụ quan trọng nhất được các nhà lãnh đạo Giáo hội sử dụng trong việc cải cách giáo sĩ và giáo dân.

Để cân bằng sự nhấn mạnh vào hoạt động của bản thân, người ta cũng nhấn mạnh đến sự ưu tiên của ân sủng Thiên Chúa; theo một nghĩa nào đó, chính Thiên Chúa là Đấng làm tất cả. Và vì vậy, người ta cũng rất chú trọng đến những kênh hữu hình của ân sủng Thiên Chúa—các bí tích. Một lòng sùng kính Thánh Thể được hình thành và trở thành đặc điểm nổi bật của Công Giáo hiện đại: Các giáo dân Công Giáo mộ đạo bắt đầu rước lễ mỗi tuần một lần và xưng tội thường xuyên hơn thay vì mỗi năm một lần. Như trong Giáo hội thời Trung cổ, nhiều linh mục và giám mục bắt đầu cử hành Thánh lễ hàng ngày. Lòng sùng kính Thánh Thể này được mở rộng bao gồm nhiều thực hành phi phụng vụ, chẳng hạn như việc tôn thờ Thánh Thể trong các nghi thức như ban phép lành và bốn mươi giờ cầu nguyện.

Linh đạo Công đồng Trent khi đó mang tính bí tích, tập trung vào Thánh Thể. Nó đòi hỏi khắt khe, đặt ra những yêu cầu nghiêm khắc đối với người thực hành: tự kỷ luật, tự chủ và đều đặn trong cầu nguyện. Nó thực tiễn ở chỗ gắn chặt việc làm tốt lành với việc tự hoàn thiện bản thân. Và cuối cùng, phù hợp với xu hướng văn hóa chủ đạo thời bấy giờ, nó mang tính nhân bản – ít nhất là trong giả định cho rằng mỗi người đều có khả năng, ở một mức độ nào đó, quyết định số phận của chính mình.

Linh đạo này tìm thấy biểu thức tốt nhất của nó ở một số lượng đáng kể những người nam và nữ mạnh mẽ, đầy màu sắc, có tầm ảnh hưởng đủ mạnh để tạo ra các trường phái riêng biệt (Dòng Nguyện Đường (Oratory), Dòng Cát Minh (Carmel), Dòng Sa-lê-diêng, v.v.) được mô phỏng theo gương của họ. Một trong những vị thánh có ảnh hưởng nhất chắc chắn là Thánh Philip Neri (mất năm 1595), người sáng lập dòng Nguyện Đường. Là người kết hợp sự vui vẻ, lạc quan và nhiệt huyết với cuộc sống cùng một đời sống tâm linh sâu sắc, Thánh Neri đã tạo ra ảnh hưởng phi thường đối với mọi tầng lớp xã hội ở Rô-ma trong nửa cuối thế kỷ XVI, và với tư cách là cha giải tội của các Giáo hoàng và Hồng Y, ngài đã hỗ trợ trong việc biến đổi chính Giáo triều Rô-ma. Trường phái linh đạo của ngài —được gọi là Nguyện Đường (Oratorian) theo tên cộng đồng các linh mục mà ngài thành lập—bao gồm một người tiêu biểu xuất sắc khác là tác giả người Pháp de Bérulle (mất năm 1629), một Hồng Y và chính khách hàng đầu.

Những người lãnh đạo trường phái Cát Minh ở Tây Ban Nha, Thánh Tê-rê-sa thành Ávila (mất năm 1582) và người bạn kiêm môn đệ của bà, Gioan Thánh Giá (mất năm 1591), đều là những nhà cải cách trong các dòng Cát Minh của họ trước sự phản đối dữ dội. Cả hai đều được ban tặng những năng lực huyền nhiệm vĩ đại và đều sở hữu tài năng văn chương vô song trong việc miêu tả các giai đoạn khác nhau của phong trào huyền nhiệm. Thánh Tê-rê-sa là người đầu tiên đưa ra mô tả khoa học về toàn bộ đời sống cầu nguyện—từ suy niệm đến hôn nhân huyền nhiệm. Tác phẩm huyền nhiệm hay nhất của bà là Las moradas [những Căn Nhà] hay El castillo interior [lâu đài Bên trong](1583). Những bài thơ được yêu thích nhất của Thánh Gioan bao gồm Noche oscura del alinh mụca, Llama de amor viva và La subida al Monte Carmelo [Đêm Tối Của Tâm Hồn, Ngọn Lửa Tình Yêu Sống Động và Cuộc Hành Trình Lên Núi Carmel].

Trường phái Sa-lê-diêng được thành lập bởi Thánh Phan-xi-cô de Sales (mất năm 1622), người khi còn là giám mục Geneva đã thành công trong việc hoàn thành sứ mệnh khó khăn và nguy hiểm là đưa người dân vùng Chablais trở lại với đức tin Công Giáo. Các tác phẩm của ngài không những được đánh giá cao như những cẩm nang về đời sống tâm linh mà còn được coi là những tác phẩm cổ điển của văn học Pháp.

Những ví dụ đáng chú ý khác về đời sống tâm linh Công Giáo trong giai đoạn này là Jane de Chantal (mất năm 1641), người được Thánh Phan-xi-cô de Sales đỡ đầu, người đã thành lập Dòng Nữ Tỳ Thăm Viếng, và Thánh Vincent de Paul (mất năm 1660), người mà Dòng Truyền Giáo (1625) đã có nhiều đóng góp trong việc nâng cao tiêu chuẩn của hàng giáo sĩ Pháp. Cùng với Thánh Louise de Marillac, ngài đã thành lập Dòng Nữ Tỳ Bác Ái vào năm 1633, hội dòng nữ tu Công Giáo đầu tiên không có nhà ở khép kín. Các nữ tu tận tâm phục vụ người nghèo và người bệnh. Cuộc đời của Thánh Vincent trùng với thời kỳ phục hưng đáng kể của phong trào huyền nhiệm trong Giáo hội Pháp, khi nhiều vị thánh ít nổi tiếng hơn cũng nở rộ.

Thánh Tê-rê-sa. 1827. François Gérard (1770–1837). Nhà Marie-Thérèse, Paris. © Erich Lessing/Art Resource, New York.


Một biểu hiện khác của nền linh đạo hồi sinh trong Giáo hội hậu Công đồng Trent là sự phục hưng mạnh mẽ về thần học và trí thức gắn liền với các trường đại học Công Giáo hàng đầu: Salamanca, Rô-ma, Paris và Louvain. Trung tâm của toàn bộ quá trình này là việc phục hồi mối quan tâm đến Thánh Tô-ma A-qui-nô, người mà các tác phẩm, nhờ các tu sĩ Dòng Tên, đã được chấp nhận làm những bản văn cơ bản gần như phổ quát.

Thánh Robert Bellarmine (mất năm 1621), giáo sư thần học tại Đại học Gregorian ở Rô-ma, là người bảo vệ nổi tiếng nhất của đức tin truyền thống trong các cuộc tranh luận với những người Thệ Phản. Tác phẩm Disputationes de Controversiis Christianae Fidei [Tranh luận về những tranh cãi về đức tin Kitô giáo] (1568–93) của ngài là một trình bày đồ sộ, có hệ thống về lập trường của Công Giáo. Việc bảo vệ các đặc quyền của Giáo hoàng trong tác phẩm này đã tạo ra ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của học thuyết về sự bất khả sai lầm của Giáo hoàng. Khái niệm về Giáo hội của ngài ngày nay có vẻ cực kỳ mang tính pháp lý, nhưng nó vẫn là quan điểm tiêu chuẩn của Công Giáo cho đến Công đồng Vatican II. Người đồng nghiệp lỗi lạc của ngài trong dòng Tên, Francis Suarez (mất năm 1617), đã viết những bài bình luận về Thánh A-qui-nô mang đậm tính độc đáo. Phương pháp tiếp cận có hệ thống và sự chú trọng cẩn thận của Suarez đến các dữ liệu lịch sử được thu thập từ các văn kiện của các Giáo phụ và Công đồng đã đặt ra một tiêu chuẩn cao cho thần học Công Giáo hiện đại. Mặc dù tư tưởng của ông đôi khi vươn tới đỉnh cao của những suy lý về Ba Ngôi, nhưng những đóng góp quan trọng nhất của ông lại nằm ở những suy lý về bản chất của ân sủng và trong lĩnh vực luật quốc tế.

Một dấu hiệu khác cho thấy năng lực tinh thần đang thúc đẩy Giáo hội đổi mới được tìm thấy trong công việc của các nhà truyền giáo, những người đã vượt đại dương với số lượng ngày càng tăng trong thế kỷ XVI. Vào buổi bình minh của thời đại khám phá, các linh mục Công Giáo luôn đi cùng các nhà thám hiểm và, khi họ mở ra một kỷ nguyên hoàn toàn mới trong quan hệ của châu Âu với phần còn lại của thế giới, nỗ lực truyền giáo này vẫn là một phần quan trọng của toàn bộ công cuộc. Các cuộc thám hiểm tiên phong của Hoàng tử Henry, Nhà hàng hải dọc bờ biển châu Phi, đã dẫn đến việc thành lập các phái đoàn truyền giáo Công Giáo ở đó. Sau đó, Columbus đưa các nhà truyền giáo đến châu Mỹ, nơi ba giáo phận được thành lập ngay từ năm 1511. Các phái đoàn truyền giáo này phát triển mạnh mẽ và là nền tảng cho việc trở lại đạo của toàn bộ Trung và Nam Mỹ.

Một số nỗ lực đã được thực hiện trong thời Trung cổ để mang Tin Mừng đến Viễn Đông; tu sĩ dòng Phan-xi-cô Gio-an thành Montecorvino đã đến Bắc Kinh với tư cách là tổng giám mục vào năm 1307. Nhưng hứa hẹn đó đã bị cắt ngắn bởi sự trỗi dậy của triều đại nhà Minh thù địch ở Trung Quốc và sự xuất hiện của đại dịch Chết Đen ở châu Âu. Phong trào truyền giáo cận đại đến Viễn Đông bắt nguồn từ năm 1498, khi người Bồ Đào Nha đến Ấn Độ và biến Goa thành trung tâm của công việc truyền giáo. Nhưng mốc thời gian thực sự quan trọng là năm 1542, năm Thánh Phan-xi-cô Xa-vi-ê đặt chân đến Goa sau chuyến hải trình mười ba tháng từ Lisbon và bắt đầu rao giảng, rửa tội và làm cho vô số người trở lại đạo. Sau nhiều chuyến đi đến các thành phố và cảng của Ấn Độ và Nam Dương, ngài đã đến Kagoshima ở miền nam Nhật Bản. Hai năm sau, ngài lên đường đến Trung Quốc nhưng đã qua đời trên một hòn đảo hoang vắng ngoài khơi vào năm 1552. Sứ mệnh mà ngài để lại ở Nhật Bản ban đầu tiến triển tốt, nhưng một cuộc đàn áp khủng khiếp đã nổ ra vào năm 1638, cướp đi sinh mạng của ba mươi lăm nghìn tín hữu Kitô giáo và chỉ còn lại một số ít, những người buộc phải thực hành tôn giáo của họ một cách bí mật cho đến khi các nhà truyền giáo trở lại vào giữa thế kỷ XIX.

Sứ mệnh truyền giáo ở Trung Quốc bắt đầu từ năm 1581, khi một số tu sĩ Dòng Tên do Matteo Ricci dẫn đầu đến. Cha Ricci đã giành được uy tín trong số người Trung Quốc nhờ kiến thức khoa học, đồng hồ và bản đồ của mình. Ngài đã làm nhiều người Trung Quốc trở lại bằng cách khéo léo điều chỉnh thông điệp của Chúa Kitô cho phù hợp với tư tưởng của người Trung Quốc. Nhưng việc ngài dung túng cho việc tiếp tục các nghi lễ bán tôn giáo của những người Trung Quốc trở lại đạo sau này đã gây ra nhiều tranh cãi giữa các nhà truyền giáo và cuối cùng chỉ được giải quyết bởi Đức Giáo Hoàng Clê-men-tê XI (mất năm 1721), người đã quyết định chống lại phương pháp của cha Ricci. Quyết định này có nghĩa là những người có tiềm năng trở lại đạo cảm thấy rằng việc chấp nhận Kitô giáo đồng nghĩa với việc từ bỏ toàn bộ nền văn hóa của họ. Hậu quả bi thảm của hành động của Giáo hoàng cùng với sự suy yếu của quyền lực Bồ Đào Nha ở phương Đông đã làm tê liệt đáng kể nỗ lực truyền giáo ở Trung Quốc. Cũng như ở Nhật Bản, toàn bộ công việc phải được bắt đầu lại vào thế kỷ XIX.

Một công việc phần nào tương tự như của Ricci đã được bắt đầu ở Ấn Độ bởi Cha Robert de Nobili, S.J. (mất năm 1656), người đã chọn lối sống của các Bà La Môn. Là một nhà ngôn ngữ học lỗi lạc, ngài đã viết hơn hai mươi cuốn sách bằng tiếng Phạn, tiếng Tamil và tiếng Telugu, bao gồm cả sách thánh ca và sách giáo lý. Nỗ lực truyền giáo Công Giáo thành công nhất ở châu Á diễn ra tại Philippines, nơi một giáo phận được thành lập vào năm 1581. Đến năm 1595, một trường đại học được mở tại Manila. Ngày nay, có khoảng hai mươi triệu người Công Giáo ở nước này, chiếm khoảng 80% dân số.

Cho đến cuối thế kỷ XVIII, công việc truyền giáo hầu như chỉ do người Công Giáo thực hiện; nhưng ở Viễn Đông, như chúng ta đã thấy, nó chỉ có tác động hạn chế. Một phần là do trình độ văn hóa và tôn giáo tiên tiến của người bản địa, những người có xu hướng nhìn người nước ngoài với một thái độ khinh miệt nhất định; điều này cũng liên quan đến mối liên hệ chặt chẽ của các nhà truyền giáo với chủ nghĩa thực dân châu Âu. Một hành động vô cùng quan trọng đối với tương lai của nỗ lực truyền giáo Công Giáo là việc thành lập vào năm 1622 Thánh bộ Truyền giáo (Congregatio de Propaganda Fide) của Đức Giáo Hoàng, theo đó Đức Giáo Hoàng tập trung tất cả các hoạt động truyền giáo dưới quyền của mình. Điều này đã giáng một đòn mạnh vào hệ thống bảo trợ của hoàng gia, vốn cho phép các chính phủ Công Giáo kiểm soát và thường xuyên lợi dụng phong trào truyền giáo Công Giáo cho các mục đích chính trị.

Đến cuối Công đồng Trent năm 1563, Thệ Phản đã thiết lập được ảnh hưởng của mình trên một nửa châu Âu. Tuy nhiên, xu hướng này đã đảo ngược trong phần còn lại của thế kỷ. Với việc công bố các sắc lệnh của Trent và với sự trỗi dậy của sức sống mới trong Giáo hội—đặc biệt thể hiện rõ ở dòng Tên và ngôi vị giáo hoàng được tái sinh—Giáo Hội Công Giáo bắt đầu giành lại những vùng lãnh thổ rộng lớn. Ba Lan quay trở lại với Công Giáo; phần lớn nước Đức, Pháp và miền nam Hòa Lan cũng được khôi phục sự hiệp thông với Tòa Thánh, trong khi phong trào Thệ Phản không đạt được những thắng lợi đáng kể nào sau năm 1563. Và những thắng lợi trong việc truyền giáo ở nước ngoài đã bù đắp cho những tổn thất ở châu Âu.

Không được đánh giá thấp vai trò của các lực lượng chính trị trong việc định hình bản đồ tôn giáo của châu Âu trong thế kỷ XVI. Chúng ta không thể quên rằng có những hậu quả chính trị không thể tránh được trong các quyết định chấp nhận hay từ bỏ Giáo hội Rô-ma. Điều này có nghĩa là mỗi chính phủ sẽ có quyền lực lớn hơn hoặc nhỏ hơn đối với các vấn đề giáo hội hoặc quyền tịch thu tài sản của giáo hội.

Vị vua quyền lực nhất cuối thế kỷ XVI, Philip của Tây Ban Nha, là một người ủng hộ nhiệt thành Giáo hội Rô-ma và đã làm tất cả những gì có thể để khôi phục sự phục tùng của châu Âu đối với Giáo hoàng. Ông đã phát động hạm đội hùng mạnh của mình vào năm 1588 chống lại Anh một phần với mục đích này. Thất bại của hạm đội là một bước lùi lớn đối với phong trào Phản Cải cách chính trị. Về phần mình, Elizabeth, Nữ hoàng Anh, đã sử dụng các phương pháp chính trị để củng cố phong trào Thệ Phản trong vương quốc của mình. Pháp là chiến trường của cuộc đấu tranh giằng co giữa Công Giáo và Huguenot kéo dài bốn mươi năm và chỉ kết thúc khi vị vua Thệ Phản chiến thắng Henry IV chấp nhận Công Giáo và trong Sắc lệnh Nantes (1598) đã ban hành tự do lương tâm cho tất cả thần dân của mình. Thụy Điển suýt chút nữa đã bị buộc phải quay trở lại sự phục tùng Rô-ma bởi vị vua Công Giáo Sigismund của họ. Ông bị người chú theo Thệ Phản là Charles đánh bại trong trận Stangebro năm 1598 và bị đuổi khỏi đất nước cùng với các đồng minh dòng Tên của mình.

Cuộc chiến tranh tôn giáo cuối cùng diễn ra ở Đức—Chiến tranh Ba mươi năm (1618–48). Nó đánh dấu sự đổ vỡ của Hiệp ước Augsburg (1555) và sự gia tăng quyền lực của Công Giáo ở Đức nhờ vào sự năng động của cuộc cải cách Tri-đen-ti-nô. Hoàng đế Công Giáo Habsburg Ferdinand của Áo đã chiến thắng trong giai đoạn đầu của cuộc chiến và đang trên đà thiết lập sự thống trị chính trị của Công Giáo ở Đức. Nhưng vào thời điểm này, Vua Gustavus của Thụy Điển đã can thiệp—bề ngoài là để cứu vãn chính nghĩa Thệ Phản. Nhưng liên minh của ông với một Hồng Y, Richelieu của Pháp, chống lại Áo Công Giáo vào năm 1631 cho thấy các cân nhắc chính trị đã bắt đầu lấn át các cân nhắc tôn giáo trong trò chơi chính trị lớn của châu Âu. Hiệp ước Westphalia (1648) đã chấm dứt Chiến tranh Ba mươi năm. Người Công Giáo, người Luther và người Calvin được đối xử bình đẳng trước pháp luật ở Đức.

Vào thời điểm này, rõ ràng là sự thống nhất của Kitô giáo thời trung cổ đã biến mất vĩnh viễn. Ranh giới lãnh thổ giữa Giáo Hội Công Giáo và các hình thức Ki-tô giáo khác đã được thiết lập trong ba trăm năm tiếp theo. Điều đáng chú ý là các quốc gia đông dân nhất và (ngoại trừ Pháp) các quốc gia hùng mạnh nhất—những quốc gia sẽ thống trị ngoại giao và chính trị trong thế kỷ tiếp theo—Anh, Thụy Điển và Phổ—đều đã chuyển sang Thệ Phản.

Giáo hội hậu Công đồng Trent rõ ràng không thể hy vọng thống trị châu Âu như Giáo hội thời trung cổ đã từng. Nhưng nhờ Công đồng Trent và phong trào cải cách mạnh mẽ mà nó tạo ra, Giáo Hội Công Giáo trong thế kỷ XVII một lần nữa trở thành một tổ chức mạnh mẽ, tự tin và được hồi sinh về mặt tinh thần. Đối diện với một nhóm những người cải cách dường như quyết tâm loại bỏ toàn bộ di sản thời trung cổ, các giám mục tại Trent đã khẳng định lại hầu hết mọi chi tiết nhỏ nhất của truyền thống. Đó là một định chế nghiêm khắc và độc đoán mà họ thiết lập, nhưng nó cũng là một lực lượng tinh thần năng động có khả năng đáp ứng một lần nữa nhu cầu tôn giáo của một phần lớn nhân loại. Nhờ Công đồng Trent, Giáo hoàng một lần nữa nắm quyền kiểm soát hoàn toàn Giáo hội. Dưới sự lãnh đạo của ngài và với sự giúp đỡ của các dòng tu cũ được tái sinh và các dòng tu mới đầy nhiệt huyết, cùng với sự hỗ trợ của các linh mục giáo phận được đào tạo tốt hơn, các giám mục đã có thể thực hiện một cuộc cải cách rộng lớn. Trên mọi mặt trận—tinh thần, trí thức, văn hóa và truyền giáo—họ đều giành được những thắng lợi lớn. Tinh thần hăng hái của Giáo hội Công đồng Trent này đã được hai bậc thầy kiến trúc Baroque, Bernini và Borromini, thể hiện một cách kỳ diệu bằng đá. Dưới sự bảo trợ của Giáo hoàng, họ đã lấp đầy Rô-ma bằng các đài phun nước, tượng và nhà thờ theo phong cách mới để kỷ niệm sự phục sinh của Giáo hội Rô-ma. Hai trong số đó có sức mạnh vô song: hàng cột hình bầu dục (elliptical) khổng lồ của Bernini bao quanh quảng trường Thánh Phê-rô, và mái che bằng đồng xoắn ốc cao vút trên mộ Thánh Phê-rô. Chiêm ngưỡng chúng ngày nay, người ta vẫn có thể cảm nhận được sự phấn khích và kịch tính của chương tuyệt vời này trong lịch sử Giáo hội.