Linh mục Raymond J. de Souza, là chủ bút tập san Công Giáo Convivium của Canada. Ngài vừa có bài viết nhan đề “The Calculated Spectacle Behind Magnifica Humanitas”, nghĩa là “Cách thức trình bày Magnifica Humanitas đã được suy tư kỹ lưỡng”. Nguyên bản tiếng Anh có thể xem tại đây. Dưới đây là bản dịch toàn văn sang Việt Ngữ.

Thông điệp giáo hoàng đầu tiên của Đức Thánh Cha Lêô XIV đã được bàn luận rộng rãi về nội dung, nhưng cách thức trình bày cũng rất đáng chú ý—và có lẽ đã góp phần vào việc nó nhận được nhiều sự quan tâm đến vậy.

Thông thường, các thông điệp giáo hoàng được các trưởng bộ phận liên quan của Vatican trình bày trước các nhà báo tại phòng họp báo. Thông điệp Magnifica Humanitas không được trình bày tại một cuộc họp báo như vậy, mà trước một khán giả chủ yếu là các quan chức Tòa Thánh, giống như việc trình bày một bài nghiên cứu tại một hội nghị học thuật. Các Hồng Y Tòa Thánh thường lệ đã trình bày, cùng với khách mời Chris Olah của tổ chức Anthropic, dưới sự chủ trì và phát biểu của Đức Thánh Cha.

Không có câu hỏi nào từ các nhà báo, những người chắc chắn sẽ cảm thấy bắt buộc phải hỏi Đức Lêô về Iran, hoặc những lời lăng mạ từ Ông Donald Trump trên mạng xã hội, hoặc các chủ đề khác có thể làm chuyển hướng sự chú ý khỏi trí tuệ nhân tạo, trọng tâm của thông điệp. Kết quả là, một số câu hỏi khá thú vị cũng không được đặt ra, chẳng hạn như: Các trường học Công Giáo có nên cho phép học sinh sử dụng AI không? Các trường đại học giáo hoàng ở Rôma thì sao? Các “trợ lý” giảng đạo đã xuất hiện hàng thập niên qua thư từ và internet - vậy AI có phải là một thứ khác biệt, cần tránh đối với các nhà thuyết giáo trong quá trình chuẩn bị bài giảng không?

Những câu hỏi đó cuối cùng sẽ được đặt ra, và có lẽ Đức Thánh Cha nghĩ rằng những người khác nên trả lời chúng; thông điệp Magnifica Humanitas thường xuyên đề cập đến nguyên tắc bổ trợ.

Ngoài ra, phần trình bày Magnifica Humanitas còn đáng chú ý ở những điểm nào khác?

Đức Thánh Cha, khi trình bày thông điệp đầu tiên của mình cho thế giới, đã nói hoàn toàn bằng tiếng Anh. Hồng Y Olah và một trong các Hồng Y của tòa thánh cũng vậy. Đó là ngày sau Lễ Ngũ Tuần, nhưng người kế vị Thánh Phêrô không thể được tất cả mọi người hiểu bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của các ngài, vì vậy ngài phải chọn một ngôn ngữ. Thường thì đó là tiếng Ý, ngôn ngữ địa phương ở Rôma và do đó là ngôn ngữ làm việc của Tòa Thánh. Và đó không phải là một ngôn ngữ quốc tế, không cho thấy sự ưu ái cho những người Anh, người Tây Ban Nha hay người Pháp.

Thế giới công nghệ và thương mại quả thực có một ngôn ngữ chung, và đó lại chính là tiếng mẹ đẻ của Đức Thánh Cha, vì vậy việc sử dụng tiếng Anh là hoàn toàn hợp lý. Tuy vậy, đây vẫn là một sự thay đổi lớn so với thông lệ của Vatican. Điều đó có nghĩa là mọi đoạn video đều có Đức Giáo Hoàng nói tiếng Anh — không cần phiên dịch cho khán giả mà ngài muốn tiếp cận.

Đoạn phim được chiếu nhiều nhất là đoạn Đức Thánh Cha Lêô nói rằng trí tuệ nhân tạo cần phải được “giải giáp”. Sau đó, Ngài đã bình luận về cách lựa chọn từ ngữ và chiến lược truyền đạt của mình: “Tôi biết từ ngữ này mạnh mẽ, nhưng tôi đã lựa chọn một cách có chủ ý vì thời điểm này cần những từ ngữ có khả năng thu hút sự chú ý, thức tỉnh lương tâm và chỉ ra con đường tiến lên phía trước cho nhân loại.”

Nếu mục đích của bài phát biểu Magnifica Humanitas là thu hút sự chú ý—và sự chú ý tích cực, sâu sắc—thì nó đã thành công. Trong nhiều năm, Đức Robert Prevost giữ thái độ khiêm nhường dù nắm giữ nhiều chức vụ cao cấp. Chỉ trong một năm làm Giáo hoàng, ngài đã hiểu rõ về môi trường truyền thông của Giáo hoàng.

Điều này có điểm tương đồng với Đức Giáo Hoàng Phanxicô, người khi đến Rôma nổi tiếng vì không trả lời phỏng vấn ở Buenos Aires. Nhưng khi lên ngôi Giáo Hoàng, ngài nhanh chóng bắt đầu trả lời phỏng vấn và trả lời rất nhiều cuộc phỏng vấn thường xuyên đến nỗi thậm chí có những cuộc phỏng vấn dài như sách mà không ai để ý. Cũng vậy, tại Lễ Ngũ Tuần, dường như Phêrô nhận được ơn nói, nếu không phải là nói tiếng lạ.

Thông điệp Magnifica Humanitas tiếp tục một sự đổi mới do Đức Phanxicô khởi xướng. Nhìn chung, các thông điệp giáo hoàng thường được gửi đến Giáo hội, thường bắt đầu với các giám mục và kết thúc với “giáo dân”, mặc dù Thánh Gioan Phaolô II đã gửi hai thông điệp giáo hoàng quan trọng—Veritatis Splendor và Fides et Ratio—chỉ đến các giám mục anh em của ngài. Thánh Gioan XXIII đã gửi thông điệp giáo hoàng mang tính bước ngoặt năm 1963 về hòa bình—Pacem in Terris—đến “tất cả những người thiện chí”, một sự đổi mới thường được lặp lại đối với các thông điệp giáo hoàng về giáo huấn xã hội của Giáo hội.

Ba thông điệp của Đức Giáo Hoàng Phanxicô—Laudato Si', Fratelli Tutti và Dilexit Nos—không được gửi đến bất kỳ ai cụ thể. Điều đó không quá quan trọng, nhưng đó là một phong cách giáo hoàng mới. Hình thức thư tín, ngay cả với hơn 40.000 từ, ngụ ý một mối quan hệ giữa mục tử và giáo dân, giữa người chăn chiên và đàn chiên. Phải chăng trong Magnifica Humanitas, Đức Giáo Hoàng Lêô đang cố gắng tiếp cận những người mà ngài không có mối quan hệ nào, và những người mà “thiện chí” của họ không thể được giả định?

Lời mời dành cho Chris Olah của Anthropic, một trong những gã khổng lồ về trí tuệ nhân tạo, đã nhận được sự chú ý rất lớn. Anthropic nổi tiếng vì đã từ chối cho phép Ngũ Giác Đài sử dụng sản phẩm của mình cho chiến tranh tự động, trong đó các quyết định có khả năng gây chết người được đưa ra bởi trí tuệ nhân tạo chứ không phải con người. Kể từ khi trình bày về Magnifica Humanitas, Anthropic đã kêu gọi làm chậm lại quá trình phát triển trí tuệ nhân tạo nói chung, chính xác là để bảo đảm rằng nó không phát triển mà không có sự giám sát của con người.

Việc mời khách là một rủi ro—đặc biệt là những người vô thần như Olah. Ông ấy đã nói thẳng thắn, gợi ý rằng trí tuệ nhân tạo, gọi tắt là AI có thể có một ý thức nhất định, thậm chí là một dạng nhân cách, là điều mà chính Đức Lêô đã bác bỏ trong Magnifica Humanitas. Olah tỏ ra tôn trọng và thừa nhận cần có người khác chỉ ra những điều mà các nhà phát triển AI không thể nhìn thấy từ bên trong. “Tôi sẽ thành thật,” Olah nói. “Chúng tôi liên tục tìm thấy những điều bí ẩn, thậm chí đáng lo ngại. Chúng tôi tìm thấy những cấu trúc phản ánh kết quả từ khoa học thần kinh của con người. Chúng tôi tìm thấy bằng chứng về sự tự phản tỉnh. Chúng tôi tìm thấy những trạng thái nội tâm phản ánh chức năng của niềm vui, sự hài lòng, nỗi sợ hãi, nỗi buồn và sự bất an. Tôi không biết điều đó có nghĩa là gì, nhưng tôi nghĩ nó cần được tiếp tục xem xét.”

Bài phát biểu của Olah là một trong những bài phát biểu quan trọng nhất từ giới công nghệ về những tác động đạo đức và văn hóa, chứ không chỉ đơn thuần là kinh tế, của trí tuệ nhân tạo. Nếu bài phát biểu này được đưa ra tại một cuộc họp đầu tư ở Thung lũng Silicon, có lẽ nó đã bị bỏ qua. Nhưng nếu được trình bày tại Vatican—thành thị và vũ trụ—nó có thể nhận được sự chú ý xứng đáng.

Một lưu ý cuối cùng về cách thức trình bày của thông điệp Magnifica Humanitas: Thông điệp này bao gồm hai chương dài về lịch sử học thuyết xã hội Công Giáo, tương tự như các bài giảng về toàn bộ học thuyết được đưa ra ở đầu một khóa học trước khi đề cập đến một chủ đề cụ thể. Điều đó phù hợp với ý định rõ ràng của Đức Giáo Hoàng Lêô là trở thành một nhân vật kế thừa, đề cao tất cả những người tiền nhiệm của ngài, thậm chí cả hình ảnh khó tin nhất trong lịch sử đó, “hình đa diện” mà Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã đưa vào từ vựng.

Những hình ảnh chủ đạo mà Đức Lêô sử dụng đều mang tính Kinh Thánh, đối lập việc xây dựng Tháp Babel với việc Nehemia xây dựng lại Giêrusalem. Các thông điệp giáo hoàng thường chứa đầy những trích dẫn Kinh Thánh, nhưng hiếm khi tập trung vào những khoảnh khắc Kinh Thánh để làm nền tảng cho toàn bộ cuộc thảo luận. Thông điệp gần đây nhất được trình bày theo cách đó là Veritatis Splendor, trong đó Gioan Phaolô Đệ Nhị đã sử dụng cuộc gặp gỡ với người thanh niên giàu có làm bối cảnh để hiểu đúng về thần học luân lý.

Vị truyền giáo trầm lặng đến từ Peru đã thể hiện bản lĩnh của mình bằng việc trình bày bài ca Magnifica Humanitas, một dấu hiệu cho thấy Thánh Phêrô vẫn có thể nói chuyện với các dân tộc.

Source:First Things