Linh mục Raymond J. de Souza, là chủ bút tập san Công Giáo Convivium của Canada. Ngài vừa có bài viết nhan đề “‘Magnifica Humanitas’: Pope Leo Makes His Case for Authentic Humanism”, nghĩa là “Thông điệp 'Magnifica Humanitas – Nhân Loại Vĩ Đại': Đức Giáo Hoàng Lêô trình bày lập luận của mình về chủ nghĩa nhân văn đích thực”. Nguyên bản tiếng Anh có thể xem tại đây. Dưới đây là bản dịch toàn văn sang Việt Ngữ.

Thông điệp đầu tiên của Đức Giáo Hoàng Lêô XIV đề cập đến một vấn đề không thuộc về thần học một cách chuyên biệt, thậm chí có lẽ không phải là vấn đề chính của thần học.

Thông điệp Magnifica Humanitas trình bày một tầm nhìn về nhân loại được truyền cảm hứng từ Mặc Khải thiêng liêng, nhưng trong khi đề xuất một chủ nghĩa nhân văn Kitô giáo, trọng tâm lại nghiêng về chủ nghĩa nhân văn hơn là Mặc Khải Kitô giáo. Rõ ràng, Đức Giáo Hoàng Lêô đã kết luận rằng sự hiểu biết rộng rãi về con người trong một nền văn hóa công nghệ đã bị xói mòn đến mức cần phải có một số công việc sửa chữa về mặt triết học trước tiên. Ân sủng được xây dựng trên nền tảng tự nhiên, và vì vậy, đôi khi nhiệm vụ của một mục tử là phải chú trọng đến tự nhiên (triết học) trước rồi mới đến ân sủng (thần học) sau.

Dấu hiệu đầu tiên về mục đích của Đức Lêô xuất hiện trong câu trích dẫn mở đầu, cụ thể là: “Chỉ trong mầu nhiệm Ngôi Lời nhập thể thì mầu nhiệm của nhân loại mới thực sự được sáng tỏ.”

Điều đó xuất phát từ tông hiến Gaudium et Spes hay Vui Mừng và Hy Vọng, là tông hiến mục vụ của Công đồng Vatican II về Giáo hội trong thế giới hiện đại. Đoạn 22 là tuyên ngôn quan trọng về chủ nghĩa nhân văn Kitô giáo và phản ứng của Giáo hội đối với “xu hướng chuyển hướng sang chủ thể” đánh dấu thời kỳ Khai sáng.

Triết học đã chuyển hướng từ việc nhìn ra bên ngoài — và hướng lên trên! — sang việc nhìn vào chính con người. Tại Công đồng Vatican II, Giáo hội đã trả lời rằng nếu muốn hiểu con người một cách trọn vẹn, thì phải hiểu con người trong ánh sáng của Chúa Giêsu Kitô. Do đó, sự chuyển hướng của Thời kỳ Khai sáng sang chủ thể cuối cùng đều dẫn trở lại với Thiên Chúa.

Tất cả các công đồng đại kết đều có những câu hỏi cơ bản cần được trả lời. Công đồng Nicê — nhân dịp kỷ niệm 1.700 năm chuyến công du nước ngoài đầu tiên của Đức Giáo Hoàng Lêô — và các công đồng đầu tiên sau đó đã đề cập đến câu hỏi tôn giáo cơ bản nhất: Thiên Chúa là ai? Và câu hỏi Kitô giáo cơ bản nhất: Chúa Giêsu Kitô là ai?

Sau những chia rẽ đầu thế kỷ 16, Công đồng Trentô đã xem xét câu hỏi cấp bách của thời đại: Giáo hội là gì?

Công đồng Vatican II — nhiều thế kỷ sau khi triết học bắt đầu đề cập đến vấn đề này, sự trỗi dậy của khoa học hiện đại và dân chủ, cùng những tổn thất gần đây do hai cuộc chiến tranh thế giới gây ra — đã đặt ra câu hỏi cấp bách của thời đại nhân quyền mới: Con người là ai?

Dự án cả đời của Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II là chủ nghĩa nhân văn Kitô giáo trước chủ nghĩa toàn trị, đạt đến đỉnh điểm tăm tối nhất tại Auschwitz, chỉ cách quê hương Wadowice của ngài một quãng ngắn. Mười năm trước khi được bầu làm Giáo hoàng, Đức Gioan Phaolô II đã viết thư cho nhà thần học dòng Tên Henri de Lubac về dự án triết học của mình:

“Tôi dành những khoảnh khắc rảnh rỗi hiếm hoi của mình cho một công việc gần gũi với trái tim và hướng đến ý nghĩa siêu hình và bí ẩn của con người. Tôi cảm thấy cuộc tranh luận ngày nay đang diễn ra ở cấp độ đó. Cái ác của thời đại chúng ta trước hết nằm ở sự suy thoái, thậm chí là sự nghiền nát, tính độc đáo cơ bản của mỗi con người. Cái ác này thuộc về trật tự siêu hình nhiều hơn là trật tự đạo đức. Để chống lại sự tan rã đôi khi được lên kế hoạch bởi các ý thức hệ vô thần, chúng ta phải phản đối bằng cách nào đó, thay vì những cuộc tranh luận vô bổ, cần phải khôi phục lại bí ẩn bất khả xâm phạm của con người.”

Điều mà Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II gọi là sự “nghiền nát” con người, thì Đức Giáo Hoàng Lêô lại nhìn nhận một cách tương tự như sự “số hóa” con người. Các ý thức hệ vô thần có thể “nghiền nát” con người một cách tàn bạo, nhưng thế giới kỹ thuật số có thể làm suy thoái con người, thậm chí phi nhân hóa họ, trong khi vẫn xuất hiện dưới hình thức thông tin, giải trí và kết nối. Trọng tâm của Đức Giáo Hoàng Lêô không chỉ là con người bị nhà nước áp bức, mà còn là con người bị công nghệ thu nhỏ, có thể bị người khác thao túng và, tệ hơn nữa, đánh mất cảm giác đúng đắn về “sự vĩ đại” của chính mình (như từ “magnifica” được dịch sang tiếng Anh trong thông điệp).

Năm 1979, Gioan Phaolô Đệ Nhị tin tưởng rằng ngài đang viết cho một nền văn hóa đủ gắn bó với cội nguồn Kitô giáo để có thể bắt đầu thông điệp đầu tiên của mình bằng lời khẳng định mạnh mẽ này:

“Đấng Cứu Chuộc loài người, Chúa Giêsu Kitô, là trung tâm của vũ trụ và của lịch sử. … Thiên Chúa đã bước vào lịch sử nhân loại và, với tư cách là một con người, đã trở thành một tác nhân trong lịch sử đó, một trong hàng ngàn triệu con người nhưng đồng thời là Duy Nhất! Qua sự Nhập Thể, Thiên Chúa đã ban cho cuộc sống con người chiều kích mà Ngài dự định con người sẽ có ngay từ lúc khởi đầu” (1).

Đức Giáo Hoàng Lêô bắt đầu bài ca Magnifica Humanitas với cùng một mạch văn, nhưng có những điểm khác biệt quan trọng:

“Nhân loại, được Thiên Chúa tạo ra với tất cả sự vĩ đại của mình, ngày nay đang đối mặt với một lựa chọn then chốt: hoặc xây dựng một Tháp Babel mới hoặc xây dựng thành phố nơi Thiên Chúa và nhân loại cùng chung sống. Mỗi thế hệ thừa hưởng nhiệm vụ định hình thời đại của mình, hướng dẫn lịch sử trở thành một nơi mà phẩm giá của mỗi người được bảo vệ, công lý được thúc đẩy và tình huynh đệ được thực hiện. Tuy nhiên, mỗi thời đại cũng có nguy cơ tạo ra một thế giới vô nhân đạo và bất công hơn” (1).

Về mặt ngữ pháp, giờ đây nhân loại mới là chủ ngữ của câu đầu tiên, chứ không phải Chúa Giêsu Kitô; Thiên Chúa vẫn hiện diện, nhưng ở dạng mệnh đề phụ. Và về “nhiệm vụ định hình thời đại của chính mình” của nhân loại, nó được mô tả bằng những thuật ngữ không hoàn toàn mang tính chất Kitô giáo — phẩm giá, công lý và tình huynh đệ.

Trong thông điệp Magnifica Humanitas, Đức Thánh Cha Lêô chắc chắn không chỉ đưa ra một chủ nghĩa nhân văn thế tục đơn thuần. Cái nhìn sâu sắc của Ngài là lập luận ngày nay về chủ nghĩa nhân văn Kitô giáo trước hết phải bắt đầu bằng một chủ nghĩa nhân văn tự nhiên đích thực. Nói cách khác, Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II đã bắt đầu với sự Nhập Thể, nhưng nếu ngày nay con người đã đánh mất cảm nhận về sự vĩ đại của nhân loại, thì làm sao họ có thể hiểu được việc Thiên Chúa nhập thể?

Trong một thông điệp giáo hoàng rất rộng lớn, có nhiều trọng tâm, một trọng tâm quan trọng nằm ở phần về “chủ nghĩa siêu nhân” và “chủ nghĩa hậu nhân” (115-118). Đó là điều đã thu hút sự chú ý của Đức Lêô, cũng giống như các chế độ chính trị vô thần đã thu hút sự chú ý của các thế hệ trước.

Đức Lêô viết: “Chủ nghĩa siêu nhân hình dung việc nâng cao con người thông qua các công nghệ — chẳng hạn như y sinh học, kỹ thuật cơ thể, thiết bị và thuật toán — với mục đích tăng cường hiệu suất và khả năng. Chủ nghĩa hậu nhân loại, đặc biệt là ở các hình thức cực đoan hơn, còn tiến xa hơn: nó thách thức thuyết lấy con người làm trung tâm và hình dung sự kết hợp giữa con người, máy móc và môi trường, thậm chí còn dự đoán một ngưỡng mà ở đó nhân loại vượt qua chính mình trong một giai đoạn tiến hóa mới.”

Khi Đức Lêô phản bác những mối nguy hiểm này, ngài không bắt đầu bằng luận điểm con người được tạo dựng theo hình ảnh của Chúa, mà là những giới hạn của con người là yếu tố thiết yếu đối với bản sắc và kinh nghiệm của họ. Điều đó được mọi nền văn hóa biết đến mà không cần đến mặc khải thiêng liêng.

“Mối quan hệ của chúng ta với cuộc sống dường như đang trong khủng hoảng hiện nay,” Đức Lêô nhận xét. “Mọi thứ xuất hiện như một ‘giới hạn’ — sự bất lực, bệnh tật, tuổi già, đau khổ, sự yếu đuối — thường được xem chủ yếu là một khiếm khuyết cần được sửa chữa, hơn là một thực tế mà qua đó nhân tính của chúng ta trưởng thành và mở lòng đón nhận các mối quan hệ. Tuy nhiên, chúng ta phải nhớ rằng nhân loại phát triển mạnh mẽ không phải bất chấp những hạn chế, mà thường là thông qua chúng.”

Đức Thánh Cha ngay lập tức chỉ ra rằng “ánh sáng đức tin mang đến một cái nhìn về thực tại giúp chúng ta nhận ra điều mà chúng ta gọi là ‘tính ngẫu nhiên’ của những sự vật trong thế giới này.” Và ngài kết luận phần này bằng cách gợi ý rằng ân sủng là con đường duy nhất để thực sự vượt lên trên bản chất con người của chúng ta. Tuy nhiên, đức tin Kitô giáo không phải là điều kiện cần thiết để hiểu được sự hữu hạn của chúng ta là yếu tố thiết yếu đối với nhân tính của chúng ta.

Trong phần trình bày thông điệp Magnifica Humanitas, do chính Đức Giáo Hoàng Lêô thực hiện — điều chưa từng có đối với một thông điệp giáo hoàng — sự hiện diện của Chris Olah, người sáng lập tập đoàn trí tuệ nhân tạo Anthropic, rất đáng chú ý. Là một người vô thần, nhà tiên phong công nghệ người Canada 33 tuổi này được mời để trình bày quan điểm của mình về văn kiện này.

Olah bày tỏ lòng biết ơn “đối với Đức Thánh Cha và Giáo Hội” vì sự hợp tác về trí tuệ nhân tạo “giữa những người trong chúng ta đang xây dựng nó và những người có thể nhìn thấy những gì mà chúng ta, từ bên trong, không thể thấy.”

“Điều vô cùng quan trọng là phải có những người không bị chi phối bởi động cơ thương mại, để trở thành những nhà phê bình nghiêm chỉnh và thấu đáo của chúng ta,” Olah nói.

Lời chỉ trích của Đức Giáo Hoàng Lêô mang tính chất Kitô giáo, nhưng trước hết, đó là lời chỉ trích của con người — một lời chỉ trích được hoan nghênh bởi những người không nhận ra rằng Chúa Giêsu Kitô là Đấng Cứu Chuộc nhân loại.

Source:National Catholic Register