Ed. Condon của The Pillar, ngày 20 tháng 8 năm 2024, đặt câu hỏi trên.
![](/pics/china.jpg)
Theo ông, Thỏa thuận của Vatican với Trung Quốc về việc bổ nhiệm các giám mục sẽ được gia hạn trong những tháng tới. Trong khi dự án đó vẫn nằm trong tay Quốc vụ khanh, trong những tháng gần đây, Đức Phanxicô đã đưa ra nhiều lời kêu gọi cá nhân hơn tới Bắc Kinh, cả chính ngài và thông qua "đặc phái viên vì hòa bình" của ngài, Đức Hồng Y Matteo Zuppi.
Nhưng liệu những nhánh ngoại giao của Đức Giáo Hoàng đó có tạo thành một sợi chỉ chung, gắn kết thành một tập hợp các ưu tiên và mục tiêu mạch lạc cho mối quan hệ giữa Vatican và Trung Quốc không? Hay chúng đang hoạt động riêng lẻ, trao cho Bắc Kinh một lợi thế thông qua sự nhầm lẫn của Rome?
Gần như kể từ thời điểm Vatican gia hạn thỏa thuận gần đây nhất với Trung Quốc vào năm 2022, việc gia hạn thêm hai năm nữa được coi là điều tất yếu.
Được ký lần đầu vào năm 2018, thỏa thuận này nhằm đưa Giáo Hội Công Giáo ngầm ở Trung Quốc lên mặt đất, mang đến cho người Công Giáo một mức độ khoan dung nhất định từ chính quyền nhà nước trong khi hòa giải các giám mục của Hiệp hội Công Giáo Yêu nước Trung Quốc do Đảng Cộng sản hậu thuẫn với Rome.
Thỏa thuận này cũng nhằm mục đích mở đường cho Rome và Bắc Kinh hợp tác suông sẻ hơn trong việc bổ nhiệm các giám mục mới, cho phép lấp đầy hàng chục giáo phận còn trống trên đất liền.
Khi đánh giá dựa trên ba mục tiêu đó, thỏa thuận này đã chứng minh, trong trường hợp tốt nhất, là một thành công hỗn hợp trong sáu năm qua.
Thay vì được hưởng sự khoan dung từ chính quyền nhà nước, các giám mục và linh mục từ chối tuyên thệ khẳng định quyền tối cao của Đảng Cộng sản đối với các vấn đề của Giáo hội đã phải đối mặt với sự quấy rối, bắt giữ và trong một số trường hợp, chỉ đơn giản là "biến mất".
Mặt khác, việc hòa giải các giám mục của Hiệp hội Công Giáo Yêu nước Trung Quốc với Rome, bao gồm cả những người được tấn phong mà không có lệnh của Giáo hoàng đã thành công, ít nhất là trong phạm vi đã xảy ra — Rome đã tuyên bố những giám mục đó không còn là bất thường nữa.
Mặc dù vậy, vai trò của Tòa thánh trong việc quản lý Giáo hội địa phương vẫn chưa được công nhận chính thức trong các quy định pháp lý của Giáo hội do nhà nước phê duyệt, và các giám mục cấp cao của Hiệp hội Công Giáo Yêu nước Trung Quốc đã thực hiện một mức độ tự chủ không thể tưởng tượng được đối với Rome ở bất cứ nơi nào khác — bao gồm cả việc thực hiện các cuộc thuyên chuyển của riêng họ giữa các giáo phận.
Đối với việc bổ nhiệm suông sẻ các giám mục mới, tỷ lệ tấn phong mới chỉ ở mức khiêm tốn. Vấn đề lớn hơn là cơ chế thực sự cho việc tham gia của nhà nước Trung Quốc vào quá trình này, với một loạt các giám mục được bổ nhiệm và nhậm chức theo sắc lệnh đơn phương của Đảng Cộng sản, bên cạnh các cuộc bổ nhiệm được thỏa thuận chung.
Thậm chí còn có vấn đề hơn, theo quan điểm giáo hội học, là các động thái của Đảng nhằm tổ chức lại các cơ cấu Giáo hội, bãi bỏ các giáo phận và thành lập các giáo phận mới mà không có sự thừa nhận của Rome.
Với tiến độ hạn chế, có thể nói là lạc hậu, của thỏa thuận theo các điều khoản được cho là của riêng nó — mang lại sự ổn định về mặt định chế cho Giáo hội tại Trung Quốc và cung cấp sự tấn phong hợp pháp cho các giám mục mới — có vẻ khó để lập luận một cách đáng tin cậy về thành công của nó, chứ chưa nói đến việc gia hạn nó.
Tuy nhiên, trong vài năm qua, Văn phòng Quốc vụ khanh Vatican đã nói rõ rằng việc gia hạn thỏa thuận Vatican-Trung Quốc về cơ bản chỉ là chuyện hình thức và đã được kết luận trước, ngay cả khi các nhà ngoại giao hàng đầu của họ đã nói về nó một cách ngày càng thẳng thắn và thảm thương.
Cả Hồng Y Pietro Parolin, Quốc vụ khanh, và Tổng giám mục Paul Gallagher, nhà ngoại giao hàng đầu của Vatican, đều thẳng thắn về cam kết hoàn toàn của Đức Phanxicô đối với việc gia hạn thỏa thuận của Vatican với Bắc Kinh, bất chấp những vi phạm rõ ràng đối với các chuẩn mực của nó. Và với tư cách là cơ quan ngoại giao của Đức Giáo Hoàng, văn phòng quốc vụ khanh Vatican nhất thiết sẽ tuân theo chính sách mà Đức Giáo Hoàng đã chọn.
Nhưng, ngay cả khi tính đến sự nhiệt tình cá nhân của Đức Giáo Hoàng đối với thỏa thuận, có vẻ như rõ ràng là nó sẽ không được gia hạn vì các mục tiêu đã nêu của chính nó. Thay vào đó, có vẻ như khả năng cao hơn là việc gia hạn thỏa thuận Vatican-Trung Quốc đã trở thành một dạng nhượng bộ thường xuyên đối với Bắc Kinh của Rome như một phần trong nỗ lực theo đuổi các mục tiêu rộng lớn hơn của Vatican.
Câu hỏi cấp bách dường như là: những mục tiêu đó có mạch lạc hay có thể đạt được không?
Trong những tháng gần đây, Đức Hồng Y Parolin đã thẳng thắn về mục tiêu chiến lược rộng lớn hơn mà Vatican ấp ủ từ lâu là tái lập một số sự hiện diện thường trực của Vatican tại Trung Quốc đại lục.
Nhạy cảm với quan điểm của chính phủ Trung Quốc rằng tôn giáo là một lực lượng tiềm tàng nguy hiểm, bên ngoài chống lại sự cai trị của Đảng Cộng sản — một quan điểm thúc đẩy cuộc đàn áp tôn giáo của họ cả ở đại lục và ngày càng tăng ở Hồng Kông — Đức Hồng Y đã nêu rõ tầm nhìn về "ngoại giao phi ngoại giao" và nhấn mạnh vào việc biến Giáo hội ở Trung Quốc trở nên Trung Quốc hơn như một con đường để thúc đẩy công việc truyền giáo của mình.
Mặc dù một số người theo dõi Vatican mô tả loại chiến lược này là máu lạnh, nhưng cần lưu ý rằng nó có khả năng góp phần vào một số tiến bộ ở cấp độ thấp — như sự tham gia của hai giám mục đại lục trong năm ngoái tại Rome.
Cả hai giám mục này đều bị một số giới báo chí Công Giáo nghi ngờ khi đến, bị coi là những mật mã tiềm năng của Đảng Cộng Sản Trung Quốc, nhưng cả hai đều kết thúc bằng việc gửi đi một cử chỉ độc lập khá công khai bằng cách ở lại quá hạn thị thực xuất cảnh khỏi Trung Quốc.
Nhưng trong khi lời lẽ "không ngoại giao" của Parolin có thể tạo nên cách tiếp cận dễ chấp nhận hơn đối với Bắc Kinh, thì thực tế là Trung Quốc sẽ tiếp tục coi Vatican trước hết và quan trọng nhất là một bên tham gia ngoại giao và Giáo hội là một thế lực có khả năng gây phản loạn.
Trong trường hợp này, sự kiên nhẫn của Rome đối với những hành vi vi phạm trắng trợn chủ quyền nội bộ của Giáo hội có thể được coi là một loại sự kiên nhẫn thực dụng, thay vì chỉ là sự đồng tình bất lực. Nhưng bất cứ điều gì gần với một bước tiến về mặt định chế lâu dài, như việc thành lập một số loại phái đoàn tông đồ trên đất liền có thể sẽ đòi hỏi một sự nhượng bộ ngoại giao lâu dài tương tự — rất có thể là cắt đứt quan hệ giữa Tòa thánh và Đài Loan, điều mà Đài Bắc từ lâu đã được cảnh giác.
Xét thuần túy ở cấp độ đàm phán chính thức, cả Rome và Bắc Kinh đều không đủ thẳng thắn trong các cuộc thảo luận hạn chế, ngoài lề của họ để gợi ý một cuộc trao đổi mục tiêu ngoại giao rõ ràng như vậy.
Trong trường hợp của Bắc Kinh, có khả năng là việc tỏ ra quá háo hức phá vỡ mối quan hệ chính thức giữa Tòa thánh và Đài Loan, đến mức cung cấp một đầu cầu vật lý cho Vatican ở đại lục, sẽ được coi là một sự thể hiện sự yếu kém so với Rome.
Ngược lại, đối với Vatican, ngay cả gợi ý đáng tin cậy rằng họ sẵn sàng từ bỏ sự ủng hộ của mình đối với Đài Loan để đổi lấy một số lợi ích danh nghĩa ở đại lục cũng sẽ khiến họ có vẻ tàn nhẫn một cách nguy hiểm trong các âm mưu ngoại giao của mình — khiến các giám mục ở Đông Nam Á vốn công khai thù địch với Trung Quốc, như Hồng Y Charles Muang Bo của Miến Điện và Hồng Y Ignatius Suharyo Hardjoatmodjo của Jakarta, phải cân nhắc chính xác Rome có thể sẵn sàng mặc cả bao nhiêu (và ai) để đạt được tiến triển với Bắc Kinh.
Nhưng nếu không bên nào có vẻ có khả năng đạt được các mục tiêu ngoại giao cụ thể nhất của mình với bên kia, ít nhất là trong tương lai gần, thì chính xác ra những lợi ích hiện tại đang được đặt ra là gì?
Năm ngoái, Đức Phanxicô tuyên bố rằng ngài đã giao cho Hồng Y người Ý Matteo Zuppi làm đặc phái viên hòa bình cá nhân của ngài, sau cuộc xâm lược Ukraine của Nga. Kể từ đó, Zuppi đã phát triển vai trò này thành một vai trò hoàn cầu — vượt ra ngoài cuộc khủng hoảng Ukraine để bao gồm các điểm nóng khác, như Trung Đông.
Vị Hồng Y này có rất nhiều quyền hạn trong vai trò là đặc phái viên của giáo hoàng đến nỗi hiện nay ngài đã thực hiện các chuyến đi đến Moscow, Kyiv, Washington, West Bank và Bắc Kinh.
Tuần trước, cả Vatican lẫn Trung Quốc đều thừa nhận rằng Zuppi đã có một cuộc trò chuyện "thân mật" với đại diện đặc biệt của Bắc Kinh về các vấn đề Á-Âu. Theo cả hai bên, cuộc trò chuyện này là sự tiếp nối từ chuyến thăm Trung Quốc trước đó của Zuppi vào năm ngoái và tập trung vào hòa bình ở Ukraine, đồng thời cũng đề cập đến các vấn đề "khác".
Bản tóm tắt lưu động của Zuppi đã khiến nhiều người trong bộ phận ngoại giao thực tế của Vatican có cảm giác rằng ngài đã trở thành một cực thay thế trên thực tế của quyền lực ngoại giao tại Rome — tiến hành các cuộc đàm phán và tổ chức các cuộc hội đàm mà không tham khảo ý kiến của bộ ngoại giao thực tế.
Và với việc ngài thường xuyên liên lạc trực tiếp với các viên chức bộ ngoại giao Trung Quốc, có vẻ như Zuppi đã trở thành một kênh đàm phán thay thế cho Vatican-Trung Quốc. Mặc dù chỉ có thể suy đoán liệu ngài có thảo luận về bất cứ vấn đề "khác" nào vào tuần trước với Li Hui hay không, nhưng rất có khả năng ngài sẽ nhắc lại mong muốn cấp bách của Đức Phanxicô là đích thân đến thăm Trung Quốc, điều mà ngài cũng đã nhắc lại vào tuần trước.
Vai trò độc đáo của Zuppi và tham vọng nhẹ nhàng hơn của Đức Phanxicô muốn đến thăm Trung Quốc có thể tạo ra một mặt trận thay thế thú vị và khả thi cho tiến trình của Vatican với Trung Quốc, và một mặt trận mà tham vọng của chính Trung Quốc có thể dễ dàng được đáp ứng hơn.
Dưới thời chủ tịch Tập Cận Bình, Trung Quốc đã thể hiện rõ mong muốn tái cân bằng trật tự địa chính trị hoàn cầu theo hướng đa cực hơn, một thế giới mà Bắc Kinh cân bằng ngang ngửa với Washington.
Đối với Trung Quốc, cuộc xâm lược Ukraine của Nga là một cơ hội để tăng cường đòn bẩy của riêng mình trong các vấn đề của phương Tây, tự coi mình vừa là đồng minh tiềm năng vừa là sự kiềm chế đối với Nga. Xa hơn nữa, Trung Quốc đã chi rất nhiều tiền, cả về mặt tài chính và ngoại giao, để tăng cường ảnh hưởng của mình thông qua sáng kiến Vành đai và Con đường.
Ở nhiều khu vực và sân khấu ngoại giao này, Vatican vẫn là một tiếng nói có ảnh hưởng — và việc coi Trung Quốc là điểm tham chiếu cần thiết trong ngoại giao hoàn cầu là một chiến thắng thực sự và tương đối dễ dàng đạt được đối với Bắc Kinh.
Câu hỏi đặt ra là liệu Zuppi có nhận thức được điều này và phối hợp với bộ phận của Hồng Y Parolin theo cách tiếp cận ngoại giao đa hướng đối với Trung Quốc hay không, hay liệu ngài đang hành động mà không thực sự quan tâm đến các nỗ lực ngoại giao chính thức hơn ở những nơi khác tại Vatican.
Nếu là việc sau, Các ý định của Đức Phanxicô dành cho công việc của Đức Hồng Y trở nên chủ yếu.
Nếu Đức Giáo Hoàng thực sự theo đuổi một chiến lược hai hướng có chủ đích với Trung Quốc, thì đó sẽ là một canh bạc ngoại giao có rủi ro rất cao, thực sự ra lệnh cho bộ ngoại giao của chính mình mất đi vị thế và thể diện trong các cuộc đàm phán về tình trạng của Giáo hội định chế tại Trung Quốc với hy vọng giành được chiến thắng về quyền lực mềm dưới hình thức chuyến đi của Đức Giáo Hoàng đến đại lục.
Bỏ qua mục tiêu đó có thể đạt được như thế nào, thì việc chuyến đi như vậy có thể mang lại bao nhiêu phần lớn phụ thuộc vào tham vọng riêng của Đức Giáo Hoàng đối với nó.
Có thể Đức Giáo Hoàng đang hy vọng vào một khoảnh khắc ngoại giao mang tính quyết định, một kiểu mở cửa Trung Quốc cho Giáo hội theo kiểu Nixon, đánh cuộc vào sức hút cá nhân của mình để giành được sự ủng hộ của các đảng viên đối với các mục tiêu dài hạn của Phủ Quốc vụ khanh.
Tất nhiên, cũng có khả năng là Đức Giáo Hoàng đang hy vọng vào một chuyến đi tới Trung Quốc mang tính biến đổi theo Tin Mừng, một điều giống như sự trở lại Ba Lan của Thánh Gioan II vào năm 1979 — thường được coi là khởi nguồn cho phong trào Đoàn kết và sự sụp đổ cuối cùng của Chủ nghĩa Cộng sản ở đó.
Nếu đúng như vậy, và nếu ngài thực hiện được điều đó, Đức Phanxicô vẫn có thể trở thành một nhân vật định hình kỷ nguyên giống như người tiền nhiệm của mình.
Nhưng tất nhiên, một lựa chọn khác là Đức Phanxicô không theo đuổi bất cứ chiến lược thực sự mạch lạc nào cả. Thay vào đó, ngài có thể chỉ coi Trung Quốc là một vấn đề quá lớn để có thể giải quyết bằng bất cứ ý tưởng hay kế hoạch đơn lẻ nào.
Thay vào đó, ngài có thể trao cho các phái viên của mình, cả về mặt ngoại giao và cá nhân, quyền thử mọi góc độ tiếp cận, ngay cả khi không có suy nghĩ chung cụ thể nào đằng sau họ — hoặc ý thức chung về những gì sẽ tạo nên "chiến thắng". Trong trường hợp đó, mong muốn được thăm Trung Quốc của Đức Giáo Hoàng không thể đại diện cho điều gì hơn là "mua sắm di sản" và mong muốn đến những nơi mà các Đức Giáo Hoàng trước đây chưa từng đến, tin tưởng vào tầm quan trọng của chuyến thăm của Đức Giáo Hoàng để tự biến mình thành một giai đoạn tiếp theo của mối quan hệ với Trung Quốc.
Nếu đúng như vậy, Đức Phanxicô, cac Đức Hồng Y Zuppi và Parolin có thể thấy mình bị đánh bại tại bàn ngoại giao, mỗi người chi tiêu số tiền ít ỏi mà họ có để chơi cho đến khi nhà cái lấy hết.
![](/pics/china.jpg)
Theo ông, Thỏa thuận của Vatican với Trung Quốc về việc bổ nhiệm các giám mục sẽ được gia hạn trong những tháng tới. Trong khi dự án đó vẫn nằm trong tay Quốc vụ khanh, trong những tháng gần đây, Đức Phanxicô đã đưa ra nhiều lời kêu gọi cá nhân hơn tới Bắc Kinh, cả chính ngài và thông qua "đặc phái viên vì hòa bình" của ngài, Đức Hồng Y Matteo Zuppi.
Nhưng liệu những nhánh ngoại giao của Đức Giáo Hoàng đó có tạo thành một sợi chỉ chung, gắn kết thành một tập hợp các ưu tiên và mục tiêu mạch lạc cho mối quan hệ giữa Vatican và Trung Quốc không? Hay chúng đang hoạt động riêng lẻ, trao cho Bắc Kinh một lợi thế thông qua sự nhầm lẫn của Rome?
Gần như kể từ thời điểm Vatican gia hạn thỏa thuận gần đây nhất với Trung Quốc vào năm 2022, việc gia hạn thêm hai năm nữa được coi là điều tất yếu.
Được ký lần đầu vào năm 2018, thỏa thuận này nhằm đưa Giáo Hội Công Giáo ngầm ở Trung Quốc lên mặt đất, mang đến cho người Công Giáo một mức độ khoan dung nhất định từ chính quyền nhà nước trong khi hòa giải các giám mục của Hiệp hội Công Giáo Yêu nước Trung Quốc do Đảng Cộng sản hậu thuẫn với Rome.
Thỏa thuận này cũng nhằm mục đích mở đường cho Rome và Bắc Kinh hợp tác suông sẻ hơn trong việc bổ nhiệm các giám mục mới, cho phép lấp đầy hàng chục giáo phận còn trống trên đất liền.
Khi đánh giá dựa trên ba mục tiêu đó, thỏa thuận này đã chứng minh, trong trường hợp tốt nhất, là một thành công hỗn hợp trong sáu năm qua.
Thay vì được hưởng sự khoan dung từ chính quyền nhà nước, các giám mục và linh mục từ chối tuyên thệ khẳng định quyền tối cao của Đảng Cộng sản đối với các vấn đề của Giáo hội đã phải đối mặt với sự quấy rối, bắt giữ và trong một số trường hợp, chỉ đơn giản là "biến mất".
Mặt khác, việc hòa giải các giám mục của Hiệp hội Công Giáo Yêu nước Trung Quốc với Rome, bao gồm cả những người được tấn phong mà không có lệnh của Giáo hoàng đã thành công, ít nhất là trong phạm vi đã xảy ra — Rome đã tuyên bố những giám mục đó không còn là bất thường nữa.
Mặc dù vậy, vai trò của Tòa thánh trong việc quản lý Giáo hội địa phương vẫn chưa được công nhận chính thức trong các quy định pháp lý của Giáo hội do nhà nước phê duyệt, và các giám mục cấp cao của Hiệp hội Công Giáo Yêu nước Trung Quốc đã thực hiện một mức độ tự chủ không thể tưởng tượng được đối với Rome ở bất cứ nơi nào khác — bao gồm cả việc thực hiện các cuộc thuyên chuyển của riêng họ giữa các giáo phận.
Đối với việc bổ nhiệm suông sẻ các giám mục mới, tỷ lệ tấn phong mới chỉ ở mức khiêm tốn. Vấn đề lớn hơn là cơ chế thực sự cho việc tham gia của nhà nước Trung Quốc vào quá trình này, với một loạt các giám mục được bổ nhiệm và nhậm chức theo sắc lệnh đơn phương của Đảng Cộng sản, bên cạnh các cuộc bổ nhiệm được thỏa thuận chung.
Thậm chí còn có vấn đề hơn, theo quan điểm giáo hội học, là các động thái của Đảng nhằm tổ chức lại các cơ cấu Giáo hội, bãi bỏ các giáo phận và thành lập các giáo phận mới mà không có sự thừa nhận của Rome.
Với tiến độ hạn chế, có thể nói là lạc hậu, của thỏa thuận theo các điều khoản được cho là của riêng nó — mang lại sự ổn định về mặt định chế cho Giáo hội tại Trung Quốc và cung cấp sự tấn phong hợp pháp cho các giám mục mới — có vẻ khó để lập luận một cách đáng tin cậy về thành công của nó, chứ chưa nói đến việc gia hạn nó.
Tuy nhiên, trong vài năm qua, Văn phòng Quốc vụ khanh Vatican đã nói rõ rằng việc gia hạn thỏa thuận Vatican-Trung Quốc về cơ bản chỉ là chuyện hình thức và đã được kết luận trước, ngay cả khi các nhà ngoại giao hàng đầu của họ đã nói về nó một cách ngày càng thẳng thắn và thảm thương.
Cả Hồng Y Pietro Parolin, Quốc vụ khanh, và Tổng giám mục Paul Gallagher, nhà ngoại giao hàng đầu của Vatican, đều thẳng thắn về cam kết hoàn toàn của Đức Phanxicô đối với việc gia hạn thỏa thuận của Vatican với Bắc Kinh, bất chấp những vi phạm rõ ràng đối với các chuẩn mực của nó. Và với tư cách là cơ quan ngoại giao của Đức Giáo Hoàng, văn phòng quốc vụ khanh Vatican nhất thiết sẽ tuân theo chính sách mà Đức Giáo Hoàng đã chọn.
Nhưng, ngay cả khi tính đến sự nhiệt tình cá nhân của Đức Giáo Hoàng đối với thỏa thuận, có vẻ như rõ ràng là nó sẽ không được gia hạn vì các mục tiêu đã nêu của chính nó. Thay vào đó, có vẻ như khả năng cao hơn là việc gia hạn thỏa thuận Vatican-Trung Quốc đã trở thành một dạng nhượng bộ thường xuyên đối với Bắc Kinh của Rome như một phần trong nỗ lực theo đuổi các mục tiêu rộng lớn hơn của Vatican.
Câu hỏi cấp bách dường như là: những mục tiêu đó có mạch lạc hay có thể đạt được không?
Trong những tháng gần đây, Đức Hồng Y Parolin đã thẳng thắn về mục tiêu chiến lược rộng lớn hơn mà Vatican ấp ủ từ lâu là tái lập một số sự hiện diện thường trực của Vatican tại Trung Quốc đại lục.
Nhạy cảm với quan điểm của chính phủ Trung Quốc rằng tôn giáo là một lực lượng tiềm tàng nguy hiểm, bên ngoài chống lại sự cai trị của Đảng Cộng sản — một quan điểm thúc đẩy cuộc đàn áp tôn giáo của họ cả ở đại lục và ngày càng tăng ở Hồng Kông — Đức Hồng Y đã nêu rõ tầm nhìn về "ngoại giao phi ngoại giao" và nhấn mạnh vào việc biến Giáo hội ở Trung Quốc trở nên Trung Quốc hơn như một con đường để thúc đẩy công việc truyền giáo của mình.
Mặc dù một số người theo dõi Vatican mô tả loại chiến lược này là máu lạnh, nhưng cần lưu ý rằng nó có khả năng góp phần vào một số tiến bộ ở cấp độ thấp — như sự tham gia của hai giám mục đại lục trong năm ngoái tại Rome.
Cả hai giám mục này đều bị một số giới báo chí Công Giáo nghi ngờ khi đến, bị coi là những mật mã tiềm năng của Đảng Cộng Sản Trung Quốc, nhưng cả hai đều kết thúc bằng việc gửi đi một cử chỉ độc lập khá công khai bằng cách ở lại quá hạn thị thực xuất cảnh khỏi Trung Quốc.
Nhưng trong khi lời lẽ "không ngoại giao" của Parolin có thể tạo nên cách tiếp cận dễ chấp nhận hơn đối với Bắc Kinh, thì thực tế là Trung Quốc sẽ tiếp tục coi Vatican trước hết và quan trọng nhất là một bên tham gia ngoại giao và Giáo hội là một thế lực có khả năng gây phản loạn.
Trong trường hợp này, sự kiên nhẫn của Rome đối với những hành vi vi phạm trắng trợn chủ quyền nội bộ của Giáo hội có thể được coi là một loại sự kiên nhẫn thực dụng, thay vì chỉ là sự đồng tình bất lực. Nhưng bất cứ điều gì gần với một bước tiến về mặt định chế lâu dài, như việc thành lập một số loại phái đoàn tông đồ trên đất liền có thể sẽ đòi hỏi một sự nhượng bộ ngoại giao lâu dài tương tự — rất có thể là cắt đứt quan hệ giữa Tòa thánh và Đài Loan, điều mà Đài Bắc từ lâu đã được cảnh giác.
Xét thuần túy ở cấp độ đàm phán chính thức, cả Rome và Bắc Kinh đều không đủ thẳng thắn trong các cuộc thảo luận hạn chế, ngoài lề của họ để gợi ý một cuộc trao đổi mục tiêu ngoại giao rõ ràng như vậy.
Trong trường hợp của Bắc Kinh, có khả năng là việc tỏ ra quá háo hức phá vỡ mối quan hệ chính thức giữa Tòa thánh và Đài Loan, đến mức cung cấp một đầu cầu vật lý cho Vatican ở đại lục, sẽ được coi là một sự thể hiện sự yếu kém so với Rome.
Ngược lại, đối với Vatican, ngay cả gợi ý đáng tin cậy rằng họ sẵn sàng từ bỏ sự ủng hộ của mình đối với Đài Loan để đổi lấy một số lợi ích danh nghĩa ở đại lục cũng sẽ khiến họ có vẻ tàn nhẫn một cách nguy hiểm trong các âm mưu ngoại giao của mình — khiến các giám mục ở Đông Nam Á vốn công khai thù địch với Trung Quốc, như Hồng Y Charles Muang Bo của Miến Điện và Hồng Y Ignatius Suharyo Hardjoatmodjo của Jakarta, phải cân nhắc chính xác Rome có thể sẵn sàng mặc cả bao nhiêu (và ai) để đạt được tiến triển với Bắc Kinh.
Nhưng nếu không bên nào có vẻ có khả năng đạt được các mục tiêu ngoại giao cụ thể nhất của mình với bên kia, ít nhất là trong tương lai gần, thì chính xác ra những lợi ích hiện tại đang được đặt ra là gì?
Năm ngoái, Đức Phanxicô tuyên bố rằng ngài đã giao cho Hồng Y người Ý Matteo Zuppi làm đặc phái viên hòa bình cá nhân của ngài, sau cuộc xâm lược Ukraine của Nga. Kể từ đó, Zuppi đã phát triển vai trò này thành một vai trò hoàn cầu — vượt ra ngoài cuộc khủng hoảng Ukraine để bao gồm các điểm nóng khác, như Trung Đông.
Vị Hồng Y này có rất nhiều quyền hạn trong vai trò là đặc phái viên của giáo hoàng đến nỗi hiện nay ngài đã thực hiện các chuyến đi đến Moscow, Kyiv, Washington, West Bank và Bắc Kinh.
Tuần trước, cả Vatican lẫn Trung Quốc đều thừa nhận rằng Zuppi đã có một cuộc trò chuyện "thân mật" với đại diện đặc biệt của Bắc Kinh về các vấn đề Á-Âu. Theo cả hai bên, cuộc trò chuyện này là sự tiếp nối từ chuyến thăm Trung Quốc trước đó của Zuppi vào năm ngoái và tập trung vào hòa bình ở Ukraine, đồng thời cũng đề cập đến các vấn đề "khác".
Bản tóm tắt lưu động của Zuppi đã khiến nhiều người trong bộ phận ngoại giao thực tế của Vatican có cảm giác rằng ngài đã trở thành một cực thay thế trên thực tế của quyền lực ngoại giao tại Rome — tiến hành các cuộc đàm phán và tổ chức các cuộc hội đàm mà không tham khảo ý kiến của bộ ngoại giao thực tế.
Và với việc ngài thường xuyên liên lạc trực tiếp với các viên chức bộ ngoại giao Trung Quốc, có vẻ như Zuppi đã trở thành một kênh đàm phán thay thế cho Vatican-Trung Quốc. Mặc dù chỉ có thể suy đoán liệu ngài có thảo luận về bất cứ vấn đề "khác" nào vào tuần trước với Li Hui hay không, nhưng rất có khả năng ngài sẽ nhắc lại mong muốn cấp bách của Đức Phanxicô là đích thân đến thăm Trung Quốc, điều mà ngài cũng đã nhắc lại vào tuần trước.
Vai trò độc đáo của Zuppi và tham vọng nhẹ nhàng hơn của Đức Phanxicô muốn đến thăm Trung Quốc có thể tạo ra một mặt trận thay thế thú vị và khả thi cho tiến trình của Vatican với Trung Quốc, và một mặt trận mà tham vọng của chính Trung Quốc có thể dễ dàng được đáp ứng hơn.
Dưới thời chủ tịch Tập Cận Bình, Trung Quốc đã thể hiện rõ mong muốn tái cân bằng trật tự địa chính trị hoàn cầu theo hướng đa cực hơn, một thế giới mà Bắc Kinh cân bằng ngang ngửa với Washington.
Đối với Trung Quốc, cuộc xâm lược Ukraine của Nga là một cơ hội để tăng cường đòn bẩy của riêng mình trong các vấn đề của phương Tây, tự coi mình vừa là đồng minh tiềm năng vừa là sự kiềm chế đối với Nga. Xa hơn nữa, Trung Quốc đã chi rất nhiều tiền, cả về mặt tài chính và ngoại giao, để tăng cường ảnh hưởng của mình thông qua sáng kiến Vành đai và Con đường.
Ở nhiều khu vực và sân khấu ngoại giao này, Vatican vẫn là một tiếng nói có ảnh hưởng — và việc coi Trung Quốc là điểm tham chiếu cần thiết trong ngoại giao hoàn cầu là một chiến thắng thực sự và tương đối dễ dàng đạt được đối với Bắc Kinh.
Câu hỏi đặt ra là liệu Zuppi có nhận thức được điều này và phối hợp với bộ phận của Hồng Y Parolin theo cách tiếp cận ngoại giao đa hướng đối với Trung Quốc hay không, hay liệu ngài đang hành động mà không thực sự quan tâm đến các nỗ lực ngoại giao chính thức hơn ở những nơi khác tại Vatican.
Nếu là việc sau, Các ý định của Đức Phanxicô dành cho công việc của Đức Hồng Y trở nên chủ yếu.
Nếu Đức Giáo Hoàng thực sự theo đuổi một chiến lược hai hướng có chủ đích với Trung Quốc, thì đó sẽ là một canh bạc ngoại giao có rủi ro rất cao, thực sự ra lệnh cho bộ ngoại giao của chính mình mất đi vị thế và thể diện trong các cuộc đàm phán về tình trạng của Giáo hội định chế tại Trung Quốc với hy vọng giành được chiến thắng về quyền lực mềm dưới hình thức chuyến đi của Đức Giáo Hoàng đến đại lục.
Bỏ qua mục tiêu đó có thể đạt được như thế nào, thì việc chuyến đi như vậy có thể mang lại bao nhiêu phần lớn phụ thuộc vào tham vọng riêng của Đức Giáo Hoàng đối với nó.
Có thể Đức Giáo Hoàng đang hy vọng vào một khoảnh khắc ngoại giao mang tính quyết định, một kiểu mở cửa Trung Quốc cho Giáo hội theo kiểu Nixon, đánh cuộc vào sức hút cá nhân của mình để giành được sự ủng hộ của các đảng viên đối với các mục tiêu dài hạn của Phủ Quốc vụ khanh.
Tất nhiên, cũng có khả năng là Đức Giáo Hoàng đang hy vọng vào một chuyến đi tới Trung Quốc mang tính biến đổi theo Tin Mừng, một điều giống như sự trở lại Ba Lan của Thánh Gioan II vào năm 1979 — thường được coi là khởi nguồn cho phong trào Đoàn kết và sự sụp đổ cuối cùng của Chủ nghĩa Cộng sản ở đó.
Nếu đúng như vậy, và nếu ngài thực hiện được điều đó, Đức Phanxicô vẫn có thể trở thành một nhân vật định hình kỷ nguyên giống như người tiền nhiệm của mình.
Nhưng tất nhiên, một lựa chọn khác là Đức Phanxicô không theo đuổi bất cứ chiến lược thực sự mạch lạc nào cả. Thay vào đó, ngài có thể chỉ coi Trung Quốc là một vấn đề quá lớn để có thể giải quyết bằng bất cứ ý tưởng hay kế hoạch đơn lẻ nào.
Thay vào đó, ngài có thể trao cho các phái viên của mình, cả về mặt ngoại giao và cá nhân, quyền thử mọi góc độ tiếp cận, ngay cả khi không có suy nghĩ chung cụ thể nào đằng sau họ — hoặc ý thức chung về những gì sẽ tạo nên "chiến thắng". Trong trường hợp đó, mong muốn được thăm Trung Quốc của Đức Giáo Hoàng không thể đại diện cho điều gì hơn là "mua sắm di sản" và mong muốn đến những nơi mà các Đức Giáo Hoàng trước đây chưa từng đến, tin tưởng vào tầm quan trọng của chuyến thăm của Đức Giáo Hoàng để tự biến mình thành một giai đoạn tiếp theo của mối quan hệ với Trung Quốc.
Nếu đúng như vậy, Đức Phanxicô, cac Đức Hồng Y Zuppi và Parolin có thể thấy mình bị đánh bại tại bàn ngoại giao, mỗi người chi tiêu số tiền ít ỏi mà họ có để chơi cho đến khi nhà cái lấy hết.